Klassiekers van onder het stof

‘Hoe is de beste stijl? Hij moet citeerbaar zijn.’ (Ilja Leonard Pfeijffer)

Als er al iets opviel in het literaire jaar 2017, is het wel dat het stof van heel wat vergeten klassiekers werd geblazen om ze na jaren in het Nederlands te vertalen. Zou het te maken hebben met Stoner, het boek van John Williams dat in 1965 verscheen en waarvan de Nederlandse vertaling, die in 2013 uitkwam, onverwachts een groot succes werd? Het maakt eigenlijk niet uit, want het is best een goede zaak dat uitgevers soms wat geduld oefenen. De tijd is immers een onverbiddelijke, maar zeer rechtvaardige rechter: een slecht boek valt na een tijdje onherroepelijk door de mand. Op korte termijn kan het lonen om wat hype en buzz te creëren, maar hoeveel ‘boeken van de maand’ of in grote stapels opgetaste bestsellers worden binnen tien, vijftig, laat staan honderd jaar nog gelezen? In kringloopwinkels vind je enkele jaren na uitgave vaak al massaal gedumpte boeken terug met zo’n schreeuwerig stickertje dat argeloze klanten moet lokken (‘al 150.000 exemplaren verkocht!’). Daarom brengen we in dit stuk hulde aan de gouwe ouwe.

Een eerste vaststelling: wat wordt er tegenwoordig eigenlijk conventioneel geschreven in vergelijking met enkele decennia geleden. Weinig auteurs zoeken nog het experiment op of durven de grenzen van hun genre af te tasten. Dat was in de tweede helft van de vorige eeuw wel anders. Neem bijvoorbeeld Friedrich Dürrenmatt, een Duitstalige Zwitser die met De rechter en zijn beul een boeiende antikrimi schreef en zich geen bal aantrok van de conventies van het genre. Als u het boek leest, zal de begrafenisscène u gegarandeerd bijblijven: ‘Maar toen de mensen om het graf van hun verbijstering waren bekomen en kwaad wilden worden om het incident, en toen de stadsmuzikanten, om de plechtigheid te redden, weer wanhopig begonnen te blazen, groeide de regen aan tot zo’n de taxussen geselende storm dat iedereen van het graf wegvluchtte; alleen de doodgravers bleven achter, zwarte vogelverschrikkers in het geloei van de wind, in het gekletter van de wolkbreuken, en ze deden hun best de kist eindelijk te laten zakken.’

Secundo: sommige schrijvers worden met een onterechte reputatie opgezadeld die ze nooit meer helemaal van zich afschudden. De Fransman Alain Robbe-Grillet werd al zo vaak ‘onleesbaar’ genoemd dat haast iedereen het is gaan geloven. Geloof het niet, lees zijn eersteling Een regicide, geschreven in 1948 en dit jaar in het Nederlands gepubliceerd, en dankzij zijn beeldende stijl kijkt u nooit meer op dezelfde manier naar mist: ‘Voorbij is de tijd dat hij optrok, de tijd van met opklaringen onderbroken slierten, van de grijsachtige sluiers waarin de contouren hun samenhang verloren; voortaan leven we in een ondoorzichtige en ononderbroken substantie die ons geleidelijk verstikt.’

Ten derde: die twintigste-eeuwse auteurs waren doorgaans minder navelstaarderig en meer op de buitenwereld gericht dan hun hedendaagse collega’s, minder geobsedeerd door onbenullige first world problems ook. Het zal allicht ook aan het tijdvak liggen. Sla er Het bal in het Kremlin maar op na, van de flamboyante Italiaans-Duitse Curzio Malaparte, dat handelt over de reis die hij in 1930 maakte naar Moskou en Leningrad. Historici wijzen erop dat hij de helft van zijn boek bij elkaar heeft gelogen en overdreven, maar hij doet het op zo’n meesterlijke wijze dat u het hem meteen zult vergeven. Het is heerlijk om te lezen hoe hij de elite van de Sovjet-Unie door de mangel haalde: ‘Rond Stalins troon stond de nieuwe marxistische adel, die hebzuchtige, wrede, liederlijke clan van parvenu’s en profiteurs van de revolutie, ballerina’s, actrices, proletarische merveilleuses, die de plaats hadden ingenomen van de aristocratie van het oude regime en die kort daarna, na vreselijke geheimzinnige processen, onder het vuur van de executiepelotons zouden sneuvelen op de binnenplaats van de Loebjanka.’

Een vierde vaststelling: we staren ons vaak blind op het centrum van de wereldliteratuur, dat tegenwoordig hoofdzakelijk lijkt samen te vallen met de Engelstalige landen, terwijl er uitgerekend in de periferie vaak spannendere dingen gebeuren. Neem nu Raduan Nassar, een weerbarstig Braziliaans buitenbeentje met een uiterst gebald oeuvre. Ook hij werd dit jaar bijna veertig jaar na datum eindelijk in het Nederlands vertaald. Vooral zijn novelle Een glas vol woede is een blijver: zelden werd de erotische spanning en psychologische strijd van een stel zo mooi beschreven (‘Heel even leken we in de slaapkamer twee vreemden die door iemand geobserveerd werden’).

En tot slot: we denken vaak onterecht dat we een klassieke auteur helemaal kennen en zijn beste werk al hebben gelezen. De kans is bijvoorbeeld groot dat u Anthony Burgess onmiddellijk met A Clockwork Orange associeert. En toch was dat niet zijn magnum opus: Burgess’ beste roman heeft 37 jaar liggen rijpen voordat Machten der duisternis dit jaar eindelijk in het Nederlands te krijgen was. Het monumentale werk (voor een keer is dit adjectief echt op zijn plaats) overspant de woelige twintigste eeuw en schetst de levensloop van de met homoseksualiteit en geloof worstelende Kenneth Toomey: ‘Ik heb de Kerk verlaten vanwege de onontkoombaarheid van het leven in zonde.’ Toch zult u dankzij Burgess’ lichtvoetige toon en onderkoelde tongue-in-cheekhumor geen enkele moeite hebben om de vuistdikke roman uit te lezen. Maar u hebt alle tijd van de wereld en kunt bij wijze van spreken nog twintig jaar wachten om deze grand cru te ontkurken.