We gebruiken in het Nederlands soms het Portugese woord ‘saudade’ om een moeilijk te definiëren gevoel van heimwee te beschrijven. Het kent geen passend Nederlands synoniem. Een mooie omschrijving ervan geeft Lisette Ma Neza in haar pas verschenen boekje Onvertaalbaar. Ze noemt het een gemis dat er al is vóór het zich feitelijk voordoet: als ‘je die heimwee al voelt terwijl je nog samen bent, dan is dat het Portugese saudade’. Daarmee laat ze meteen de waarde van meertaligheid zien.

Ma Neza weegt in Onvertaalbaar alle nuances van woorden. Ze weet daarbij betekenissen op te roepen waaraan we meestal voorbijgaan. Maar vooral: ze breekt op een overtuigende manier een lans voor meertaligheid.

Bewandelbaar

Lisette Ma Neza werd in 1998 geboren in Leiderdorp als kind van ouders die de genocide in Rwanda waren ontvlucht. Ze groeide op in Breda en studeerde filmregie in Brussel. Daar werd ze in 2024 de eerste stadsdichter. Dat had ze onder andere te danken aan haar poëziedebuut dat al op haar 15^de verscheen. Ma Neza heeft een sterke voorkeur voor gesproken taal boven schriftelijke. Niet vreemd dus dat ze veel bekendheid geniet als slamdichter en zangeres.

Het woord ‘saudade’ gebruikt ze in Onvertaalbaar al op de eerste pagina in het verhaal ‘Moddertaal’, geschreven naar aanleiding van een bezoek aan haar in Rwanda wonende grootmoeder in 2025. Die vertelt haar hoe ze de Igishanga moet oversteken om veilig in de hoofdstad Kigali te komen. Ze kan het niet vertalen in een woord dat ze kent, maar leert door ervaring wat het is: een drassig grensgebied dat ‘bewandelbaar’ is gemaakt omdat er een zandpad doorheen is gelegd. Het geeft haar het woord ‘moddertaal’ in als metafoor voor migratie van de ene taal naar de andere en dat leidt tot een prachtige poëtische beschouwing over modder, grenzen en bruggen. Het suffix ‘-baar’ in woorden maakt iets mogelijk: ‘Ik hou van baar, van betekenissen baren. Kinderen geven aan de taal’. 
En wat is dat, taal? Hoe veelzijdig is die? Ma Neza heeft de taal van haar grootmoeder gehoord, vluchtelingentaal, taal tussen generaties, taal van het land waarin je opgroeit, een taal die je leert. 

Luistertaal

In de andere stukken houdt Ma Neza een gloedvol betoog in gedichten en proza over het belang al die talen te verbinden. Ook onze taalgrens kunnen we bewandelbaar maken. We worden er zoveel rijker van. ‘Meer’ betekent in Onvertaalbaarniet alleen in hogere mate, maar ook de binnenzee waarin talen kunnen stromen en in elkaar kunnen vervloeien.
Taal bestaat niet enkel uit woorden. Ma Neza geeft korte tijd les aan het zevenjarige Libische meisje Nour. Op een zomerkamp spelen ze Olifant en Duif (met Ma Neza in deze laatste rol). Als zij na dat spel weer ‘juf’ wordt stopt Nour met praten. Ma Neza zoekt naar de reden en ontdekt dat Nour op school wordt gepest en dat de juffen daar niets tegen doen, haar niet beschermen. Nour praatte daardoor alleen nog maar thuis: ‘Thuis is waar je jezelf niet hoeft uit te leggen. Taal is voor Nour: alleen nog maar thuis’. De juffen ontbrak het aan luistertaal. 

Restaurant

Dat brengt de schrijfster op haar woonplaats Brussel, waar zij zich ziet als een ‘Brusselse stadsduif’. Ze merkt hoe daar stemmen verloren gaan en wordt daarmee geconfronteerd als ze voor een schoolklas komt staan en te horen krijgt dat de kinderen Nederlands moeten spreken. Ze komt er tegen in verzet: meertaligheid pakt niets af van het Nederlands! De angst voor de ander heeft alles te maken met het wegduwen van ‘minderwaardige’ talen, zegt ze. België is met drie talen, Frans, Nederlands en Duits, een voorbeeld van hoe het niet moet. Het zou een smeltkroes moeten zijn. 

Er zijn gelukkig goede voorbeelden. Ze noemt het restaurant Cassonade in Molenbeek. Mensen van allerlei talen kunnen er eten zonder te betalen. Je geeft wat je wilt en daarvan kan de volgende gast weer eten. Je zit er niet aan eigen tafeltje maar schuift aan bij anderen: ‘Elke dag klinkt er een andere taal’.

Dichten

De laatste woorden van Ma Neza tonen in Onvertaalbaar hoe veelzijdig meertaligheid is:

‘Mijn moedertaal is vertalen
Tellen in het Kiswahili
Wenen in het Kinyarwanda
De liefde bedrijven in het Engels.
Schelden in het Frans.
Dansen in het Portugees

En dichten

in het Nederlands’

Lees dit kleinood Onvertaalbaar. Je wereld wordt er groter en intenser van.