24 juni 2015

Zomerrubriek – Een doortocht

Els van Swol

Brieven uit een hermitage – Maria de Groot

Het eerste boekje met teksten van Maria de Groot, dat ik van mijn ouders kreeg toen ik nog studeerde, heet Prozaïek. Het bevat onder meer de indrukwekkende toespraak die zij op 5 mei 1970 hield in de Rotterdamse Laurenskerk en die veertig jaar later nog aanleiding gaf tot een heftige discussie die ik met een predikant voerde. Veertig jaar: het bijbels-symbolische getal van een doortocht, waarin later vooral haar gedichten, en een enkele roman, mijn metgezellen waren. Het laatst dat ik een boek van haar kocht, was nog tamelijk recent: in 2012. Al met al omspant het een periode van maar liefst vijftig jaar, een ‘Sarah-leeftijd.’

Uit de twintig dichtbundels die Maria de Groot (geb. 1937) op haar naam heeft staan, kies ik om een vakantiegevoel op te roepen, Brieven uit een hermitage (uitg. Dabar-Luyten, 2000). Ik geef het als leestip gelijk een Ripolinmannetje door: De Groot schreef de gedichten geïnspireerd door een reis naar Noorwegen, en na thuiskomst daarvan in het Friese Woudsend. En ik nam de bundel in september 2001 mee tijdens mijn rondreis door dit Scandinavische land.

In deze bundel wisselen sonnetten, vrije gedichten en haiku’s elkaar af. Een bundel die is opgebouwd als een drieluik. In het midden ‘Brieven uit een hermitage’ (= kluizenarij), omlijst door de afdelingen ‘Barnsteen’ en ‘Huis van helianthen.’ In de drie delen worden de seizoenen doorlopen.

Barnsteen
Prachtige beelden komen voorbij, als Vikingschrift dat een oud geloof oproept. Zoals dat over een grafvondst in Oseberg:

halskettingen van barnsteen, de kostbare
ring die de hemel één maakt met de aarde.

Het is de natuur die uitdrukking geeft aan de jaargetijden:

Flarden ijs en witte anemomen –
tekens zijn het van een norse zomer.

In de gedichten zitten echo’s van een ver verleden, maar ook van andere dichters, zoals Ida Gerhardt of – zoals in deze regels – Paul Celan:

hoe zwart de melk

hoe ze vloeide
over de boomloze vlaktes waar geen vogel
toonladderde

Behalve in dit gedicht, verwijzen ook in andere gedichten beelden naar de Tweede Wereldoorlog, één van de terugkerende thema’s in het werk van Maria de Groot. Bijvoorbeeld het beeld van de sleeën, waarmee in Noorwegen talloze joden werden gered van de kampen door ze naar veiliger streken te brengen:

Was er een slee geweest
om aan de dood te ontkomen
wij hadden honden gevonden
wij hadden route genomen

De naam van de Noorse stad Bergen roept bij Maria de Groot zelfs herinneringen op aan Bergen-Belsen. Daar waren geen tafels van steen, zoals de plateaus in de bergen in Zuid-Noorwegen. Geen stenen tafelen, God noch gebod.
Eenzelfde soort associatie roept een houten crucifix op in de staafkerk van Urnes: een vogel lijkt het wel, de vleugels gespreid voor de sprong, van zijn vlucht beroofd.

Brieven uit een hermitage
In de tweede afdeling vallen enkele mystieke liefdesgedichten op, een ander terugkerend thema in het werk van De Groot. Bijvoorbeeld naar aanleiding van het gnostieke Evangelie naar Maria [Magdalena], waarover de dichteres heeft gepubliceerd; een uitgave die nog steeds te verkrijgen is:

De minzame
die mij in hogere scholingen toeliet
en mij een pen in de hand gaf

leerde mij lichaamstaal
danst dag aan dag bij mij binnen
machtigt mij om te zingen
(…)

Waarbij binnen dansen niet alleen betekent de kamer in komen, maar letterlijk: het hart in dansen om zo een mystieke eenheid te vormen en uit te barsten in gezang, zoals haar Bijbelse naamgenote het Magnificat aanhief.

Huis van helianthen
Het laatste paneel van het drieluik gaat over de herfst en de winter, zowel in de natuur als op het levenspad. Hierin hangt een droefheid over alle dingen. De ik-figuur is het moe te zingen over het strijklicht van de zon. Ze is verdrietig om degenen die haar ontvielen, haar ouders en een vriendin als Ida Gerhardt. Wat blijft is het dichterschap, weten aan de taal te behoren, verzonken in gedichten, zich afvragend of jamben de vensternis vormen naar het Oneindige.

Maria de Groot roert in deze bundel thema’s aan die niet iedereen zullen aanspreken. Ook recensenten niet. ‘Niemand brandt zijn vingers aan mijn poëtisch oeuvre’, heeft ze eens gezegd in een interview met Cokky van Limpt (in: Leeuwarder Courant, 1 maart 2007). Enkele uitzonderingen daargelaten. Zo schreef Willy Tibergien in de Poëziekrant (1991/15): ‘Zij is een boeiende auteur die men graag ontmoet, telkens opnieuw.’ Zonder dat zij haar werk opsluit in een christelijk kader. Of daardoor buitensluit, zoals Gerrit Komrij in zijn gedichtenbijbel, of Schenkeveld-van der Dussen in haar Nederlandse Literatuur, een Geschiedenis.

Dat dit gebeurt, is jammer want je gunt haar rijk gelaagde poëzie meer lezers. Temeer daar zij in met name het laatste deel van deze bundel universele thema’s aansnijdt, waarin iedereen zich kan herkennen:

Heb liefgehad, verdriet geleden, zoet
gegeten van de vruchten van de minne.

Of in twee haiku’s over haar overleden moeder:

Een stem die aanwaait
over het verre water,
is dat mijn moeder?

En:

Aan het open raam
staat de stoel van mijn moeder,
zon gaat er zitten.

Misschien is het iets voor de zomermaanden om haar werk te proeven? Van haar bundels is alleen Venetiaanse gedichten nog in de reguliere handel verkrijgbaar. Maar ook die leent zich, net als Brieven uit een hermitage, bij uitstek om als vakantielectuur in de koffer mee te nemen. De associaties, de verbanden die erin worden gelegd, veranderen de kijk op de reisbestemming. En meer dan dat.

 

In de Vakantierubriek 2015 doen recensenten van Literair Nederland suggesties aan u aan de hand van een thema. Actuele boeken, of boeken uit een ver verleden. Proza, poëzie of essayistiek. Alles is mogelijk. 

 

Recent

16 oktober 2017

Nooit meer los van Indië

13 oktober 2017

Leven zonder moeder

12 oktober 2017

Een antikrimi

11 oktober 2017

De stijl tekent de man

10 oktober 2017

Eindeloos gepieker

Literair Nederland - 10 jaar geleden

22 oktober 2007

Klein boek zonder enige allure
Door Frans

Waarom gaf de commissie – Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek – aan Geert Mak de opdracht om het boekenweekgeschenk 2007 te schrijven? Vermoedelijk vanwege zijn succes met de dikke pil ‘In Europa’. Zou Mak daarom als onderwerp voor zijn boek de Galatabrug, die Europa met Klein-Azië verbindt, gekozen hebben?

Lees meer