De eerste drie delen van de zevendelige serie Over de berekening van ruimte oogstten veel lof in het Scandinavische taalgebied. En Soljev Balle won er de Literatuurprijs van de Noordse Raad mee. De boekenserie is een gewaagd literair experiment, uniek vanwege een magisch-realistische insteek die we in de Scandinavische literatuur niet vaak tegenkomen.

In Over de berekening van ruimte maken we kennis met Tara Selter die elke ochtend opnieuw wakker wordt op achttien november. In het begin van deel III duurt de herhaling van achttien november al ruim drie jaar. In de voorgaande delen heeft ze haar man, Thomas, achtergelaten in hun huis in Noord-Frankrijk, is ze op reis geweest door Europa en is ze, aan het eind van deel II, gestrand in Düsseldorf. Daar leerde zij de Noor Henry Dale kennen, die ook vastzit in achttien november. 

Eindeloze vergaderingen

In de loop van het derde deel leert Tara nog meer mensen kennen die vastzitten in de tijd. Hun gedeelde ervaringen daarmee geven aanleiding tot lange gesprekken over maatschappelijke en ethische vraagstukken, maar ook over hun eigen verleden en de toekomst in hun herfstdag. Via die gesprekken leren we meer over de andere personages die hun intrede doen. Uit wat Tara over haar lotgenoten vertelt – in de hele serie wordt het gebruik van de directe rede vermeden –, blijkt dat er maar weinig is dat hen op het niveau van hun karakters van elkaar onderscheidt. Zij lijken allemaal met vergelijkbare stem te spreken en stuk voor stuk uitermate bereid te zijn tot de langdradige gesprekken, die zij ‘vergaderingen’ noemen, over allerhande abstracte thema’s, zoals de onbepaaldheidszone van dingen, de vorm van de tijd, hoop. 

Die vergaderingen doen bij wijlen wat ongeloofwaardig aan, omdat alle deelnemers ze stuk voor stuk uiterst serieus nemen, en eindeloos kunnen nadenken over hoe die vergaderingen het best kunnen worden aangepakt. Kan echt iedereen zoveel geduld opbrengen, zich zo grenzeloos interesseren voor de theoretische overpeinzingen die in Over de berekening van ruimte III zo welig tieren? Dat valt te betwijfelen en is het enige onrealistische aan deze boekenserie, die verder zo duidelijk gegrond is in de ons bekende realiteit.

Zorgvuldig gepland

Bepaalde vraagstukken worden in dit deel dus uitentreuren besproken; over andere zaken blijft Tara opvallend stil. Waarom houdt zij zich niet bezig met de ervaringen van de mensen die niet vastzitten in de tijd? Waarom heeft Tara zich niet eerder afgevraagd of er meer mensen zijn die achttien november keer op keer opnieuw beleven? Wat vindt ze eigenlijk zelf van het ontheemde, nomadische leven dat zij nu wordt gedwongen te leven? Het zijn hiaten die dit deel niet overtuigend genoeg maken, evenals de ellenlange gesprekken die de personages met elkaar voeren.

Inmiddels zijn er zeven delen van deze serie verschenen; de eerste vijf zijn ook vertaald in het Nederlands. Uit die eerste delen kan geconcludeerd worden dat Balle de serie zorgvuldig heeft gepland: de boeken zijn in veel opzichten uniform. Ze zijn regelmatig van dikte, evolueren nauwelijks in hun verteltrant en de plotontwikkelingen zijn evenwichtig over de boeken verdeeld. Bovendien kennen de boeken een grote eenheid van plaats; alleen het tweede deel, waarin Tara in hoog tempo door een groot gedeelte van Europa reist, springt er in dat opzicht tussenuit. 

Het mechanisme van de herhaling

De herhaling van achttien november suggereert als losstaand literair element een sciencefictionachtige insteek. Van andere sciencefictionboeken is gewoon dat dergelijke natuurkundig experimentele mechanismen in de loop van het verhaal steeds verder worden doorgrond. Ook bij Over de berekening van ruimte is er de verwachting dat zich misschien een oplossing zal aandienen om de personages uit deze ‘loop’ te halen. Echter daalt in de loop van deze boekenserie het besef in dat er geen enkele omgevingsfactor is die erop wijst dat er een oplossing ophanden of denkbaar is. 

In deel III blijkt bovendien dat de precieze werking van het mechanisme grillig is en per persoon verschilt; er zijn inconsistenties en variaties. Een slimme zet van Balle: door de vaagheid waarmee het mechanisme is omhuld, wordt het zinloos te proberen het precies te beschrijven. De afwezigheid van een technisch, natuurwetenschappelijk exposé over de precieze werking van het fenomeen van de herhaling, zorgt ervoor dat de serie als geheel blijft aanvoelen als literaire fictie en niet als sciencefiction. 

De personages zelf lijken vanaf deel I er al vanuit te gaan dat er een uitweg bestaat, en zijn daar onvermoeibaar naar op zoek. Maar het is duidelijk dat Solvej Balle de astronomische herhaling van achttien november tot het einde van het zevende deel zal voortzetten.  

Een unieke variatie op een bekend thema

Het motief van een dag die zich steeds herhaalt is bekend van films als Groundhog Day en The Edge of Tomorrow. Doordat Over de berekening van ruimte, in tegenstelling tot deze films, de herhaling niet science-fictionachtig maar magisch-realistisch benadert wordt, is deze boekenserie een waardevolle variatie op dat thema.

Hoewel het middenstuk in het derde deel tamelijk vlak aandoet, haakt de lezer toch niet af. Tara is een aangenaam karakter om te volgen, en het mechanisme achter de herhalingen, hoe ongrijpbaar ook, blijft boeien. Bovendien rechtvaardigt de inbedding van dit boek in een serie die literair gezien uitmuntend is, uiteindelijk een mild oordeel over dit derde deel. Voor wie Solvej Balle’s Over de berekening van ruimte als literaire onderneming waardeert, is ook dit derde deel absoluut de moeite waard.