Verstrekkende betekenis van de Mauthausen Cyclus

 Hoe mooi is mijn geliefde
 Met haar doordeweekse jurk

 Met een kammetje in haar haar.
 Niemand wist dat zij zo mooi is.
 Meisjes van Auschwitz,
 Dachau meisjes
 Hebben jullie mijn geliefde gezien?


Dit is een fragment uit één van de vier gedichten van Jacovos Kambanellis, door Mikis Theodorakis op muziek gezet en bekend als de Mauthausen Cyclus. Zondag 28 januari was het Internationale Herdenkingsdag voor de Holocaust. Het projectkoor Mazi verzorgde die dag een uitvoering van de Mauthausen Cyclus in de Remonstrantse Kerk, een 17e eeuwse schuilkerk
in Alkmaar niet zichtbaar vanaf de openbare weg en een passende locatie voor een uitvoering van de Mauthausen Cyclus. Het zaaltje zat vol oudere mensen. Waarom waren er geen jonge mensen? Verdwijnt een begrip als Mauthausen langzamerhand steeds meer uit ons collectieve geheugen? Zal dit ook gelden voor Dachau en Auschwitz? Tijdens het concert betrapte ik mij op de gedachte dat er onder de toehoorders, ongetwijfeld gegrepen door de schoonheid van de muziek en verbijsterd door de bezongen verschrikkingen van de holocaust, totaal verschillende gedachten leven ten aanzien van de gebeurtenissen in de Gazastrook. Bizar dat juist Israël zich hedentendage voor de rechtbank moest verdedigen tegen de beschuldiging van genocide. Tijdens de nabespreking van het concert ging het echter alleen over de schoonheid van de muziek en de prachtige vertolking daarvan door Mazi. Misschien wel goed ook. 

Voor mij is de de Mauthausen Cyclus nauw verbonden met de jaren van mijn politieke bewustwording. De militaire staatsgreep in Griekenland kreeg veel aandacht in Nederland en leidde er zelfs toe dat een vakantie naar Griekenland door menigeen werd gezien als collaboratie met het militaire bewind. Mijn belangstelling werd gewekt, ik ging lezen over Mauthausen, Dachau, Bergen-Belsen en Auschwitz.

Auschwitz, dat was het concentratiekamp waarheen dr. Stoppelman (1914-1994) in 1944 na verraden te zijn in de onderduik, op transport werd gesteld. Stoppelman overleefde het kamp en was een van de belangrijkste getuigen in het proces tegen kamparts Mengele. Na de oorlog was zij kinderarts in het Binnengasthuis in Amsterdam waar ik als kind eens was opgenomen. Ik zie haar nog voor me. Een kleine vrouw met een vriendelijke uitstraling, grijs haar in een knotje, een bril op en vol belangstelling voor haar patiëntjes. Altijd droeg zij een witte doktersjas met korte mouwen, het getatoeëerde nummer op haar arm duidelijk zichtbaar. Pas later begreep ik dat dit het kampnummer was uit Auschwitz. Mijn vader vertelde mij dat zij, bij mijn aanmelding als patiënt, vroeg of de naam Bartman geschreven werd met één of twee ‘ennen’.

Lange tijd zijn mijn herinneringen aan haar naar de achtergrond verdwenen tot ik plotseling in de Volkskrant (29 januari 2022) een paginagrote foto van haar zag staan. Ik was er diep door geschokt, zeker na lezing van haar aangrijpende levensverhaal van de hand van Ellen de Visser. Ik heb haar naam opgezocht op het Holocaustmonument in Amsterdam, wat grote indruk op me maakte. Haar naam daar op die muur te zien gaf voor mij betekenis aan al die namen op die muur. Men moet zich ervoor hoeden te verdrinken in grote aantallen. Je moet de eenling blijven zien. Later ben ik met mijn dochter afgereisd naar Vilnius in Litouwen en heb daar de massa-executieplaatsen bezocht bij Paneriai. We waren met stomheid geslagen, mijn dochter is mij toen dichterbij gekomen. Onlangs werd ik daar weer aan herinnerd bij het lezen van het hoofdstuk De grote begraafplaats van de Joden in het boek Duister Europa van Robert D. Kaplan, over de ontwikkelingen in wat hij noemt, Groot-Roemenië. 

De Mauthausenliederen hebben een verstrekkender betekenis. De liederen, destijds vertolkt door Maria Faradouri, vonden een enorme weerklank in Griekenland. Na de Tweede Wereldoorlog raakte Griekenland als eerste betrokken bij de Koude Oorlog. Stalin en Churchill speelden eind 1944 in het geheim handjeklap en maakten op de achterkant van een lucifersdoosje de afgespraak dat Stalin voor 90% zijn gang kon gaan in Roemenië, Hongarije, Bulgarije en Joegoslavië, terwijl Engeland het voor het zeggen zou hebben in Griekenland. Griekenland raakte verzeild in een burgeroorlog (1946-1949) tussen enerszijds de communisten en anderszijds de door Engeland en Amerika gesteunde conservatieve regering. Een regering die zwaar leunde op ex-fascisten die nauw hadden samengewerkt met de Duitsers en gruwelijk hadden huisgehouden onder het grotendeels uit communisten bestaande verzet. De Engelsen en Amerikanen hadden hier geen moeite mee. Immers, ex-fascisten waren de beste anti-communisten.

Deze gebeurtenissen zijn aangrijpend op familieniveau beschreven door Periclis Sfyridis in zijn boek Blauwe en rode ziel. In het jaar van het verschijnen van de Mauthausen Cyclus in 1967, vond er in Griekenland een militaire staatsgreep plaats. De Mauthausenliederen werden verboden, Theodorakis gearresteerd. Hij verdween zoals zovele anderen, in de kerkers van het kolonelsregime. Zo werden zijn liederen verzetsliederen en werden in gevangenissen gezongen en geneuried. Theodorakis kreeg een heldenstatus, niet alleen in Griekenland, maar ook in Nederland. Waar de roerige jaren zestig met zijn anti-Amerikaanse inslag door de dagelijkse tv-beelden van de oorlog in Vietnam een aanvang namen. Tegen deze achtergrond moet de impact van de Mauthausenliederen op mij gezien worden.

 

 Meisje met je bange ogen
 Meisje met je ijskoude handen
 als de oorlog voorbij is,
 vergeet me niet.
 Vreugde der wereld,
 kom naar de poort
 Laten we elkaar kussen op de weg
 Laten we elkaar omhelzen op het plein

 


 

Misschien is deze column over het leven van Marie Stoppelman ook interessant om te lezen.

 

Om Literair Nederland draaiende te houden, zijn wij afhankelijk van vrijwillige bijdragen. U kunt ons steunen via de rode knop. Waarvoor onze hartelijke dank!

Meer van Huub Bartman: