28 juli 2020

Vergeten boeken: De schaamte voorbij van Anja Meulenbelt

Door Marjet Maks

De Schaamte voorbij zou geen literair meesterwerk zijn, maar het is wel een vergeten klassieker die de hele feministische wereld bijna vijftig jaar geleden op haar grondvesten deed schudden. Ondertussen kun je het gerust een cultboek noemen dat duizenden meisjes en vrouwen heeft beïnvloed en geïnspireerd. Tegen Bibeb zei Meulenbelt in 1982 in een interview in Vrij Nederland dat ze er bewust voor had gekozen niet onder pseudoniem te publiceren, anders zou het lijken of ze zich nog steeds schaamt.

Rauw en recht uit het hart 

De schaamte voorbij kwam voor veel vrouwen op het juiste moment. Vrouwen die vast zaten in hun huwelijk met kinderen, onder de knoet van dominante mannen, met onvoldoende opleiding. Het was de tijd van Ban de bom; Baas in eigen buik; Blijf van mijn lijf, De Bloemenhovekliniek en Dolle Mina. Ik las het boek begin jaren tachtig, zelf net de twintig gepasseerd, en vond het een eyeopener. Nu lees ik er veel eenzaamheid in en een schreeuw om aandacht. Anja Meulenbelt schrijft rauw en recht uit haar hart en dat is ook precies een van de redenen dat dit egodocument zo aansloeg. 

Meulenbelt was links, Marxistisch zelfs, een politiek dier en actievoerder die de grenzen van de seksualiteit opzocht. Zij was haar tijd vooruit en iedereen net een stap voor, wat haar woede en onbegrip opleverde van mannen en haar eigen sekse die haar steeds vaker bestookten met kritiek. Toch was zij een van de feministische voorvechtsters die bergen heeft verzet op het gebied van emancipatie en bewustwording van de vrouw. 

In De Schaamte voorbij beschrijft ze de kwetsbare leeftijd vanaf haar vijftiende tot haar dertigste. Op haar zestiende (het is 1961) trouwt ze met Toni, een Oostenrijkse vakantieliefde, omdat ze zwanger van hem is. Het jonge stel gaat in Duitsland wonen, hij werkt in een fabriek en Anja zorgt in haar dooie eentje en diepongelukkig voor het kind zonder enige huishoudelijke kennis. Toni is gewelddadig en gaat al gauw over op het gokken op paarden en verspeelt hun geld. Na drie jaar komen ze berooid terug in Amsterdam, Anja is vervreemd van de maatschappij, maar weet van Toni te scheiden en wordt een alleenstaande moeder zonder geld. Ze zit niet bij de pakken neer, overwint haar angsten en gaat naar de sociale academie. Ze woont een paar jaar samen met Jonas, een schuchtere jongen die ze langzamerhand ontgroeit. Daarna komen en gaan de mannen in haar bed. Een schier onafzienbare reeks, die de gaten in haar eenzaamheid moeten dichten maar dat niet kunnen, want keer op keer blijkt Anja een tussenstation te zijn. Steeds weer trapt ze in de mooie verhalen van haar vriendjes die beterschap beloven, maar de mannen gaan liever terug naar hun vrouw of degelijke carrière. 

Vrouwenpraatgroepen en lesbische relaties

Uiteindelijk wordt ze assertiever. Ze krijgt een relatie met Ton, een destijds bekend politicus, maar hij is getrouwd met Anna. Met hem kan ze werken, praten en vrijen, tot ook blijkt dat hij liegt. Hij kan geen keuzes maken en speelt zijn vrouw en minnares tegen elkaar uit. Anna en Anja praten samen, begrijpen elkaar en raken bevriend, ze gaan samen naar femsoc-congressen en vrouwenpraatgroepen. 

De vrouwenpraatgroepen schieten als paddenstoelen uit de grond, de behoefte om te praten over seksualiteit, onderdrukking, ongelijke relaties en emoties te delen is enorm. Tot dusver hadden Anja en Anna zelf geen lesbische ervaringen, maar ze zoeken troost bij elkaar. Ze ervaren een zusterlijke vertrouwdheid en daaruit ontstaat een hechte lesbische relatie, terwijl ze ook met Ton in relatie blijven. Uiteindelijk werkt, ondanks de seksuele vrijheid begin jaren zeventig, dit ideaal ook niet. Jaloezie en wantrouwen maakt de driehoeksrelatie kapot. Anja wordt opnieuw gekwetst, maar dit keer wordt ze verlaten door een vrouw. Terwijl Anna terugkeert naar Ton en de kinderen. 

Met haar zoontje Armin probeert ze in een commune met andere kinderen, moeders en vaders en gedeelde idealen te leven, maar ook hier zijn machtsstrijd en wederzijdse kritiek frustrerende stoorzenders. Aan het einde van het verhaal is haar pantser dik genoeg en gaat ze met de inmiddels dertienjarige Armin weer alleen wonen. In die zin is dit autobiografische verhaal ook een ontwikkelingsroman. 

Fiktie, chaoties, romanties, ekskuses, Meulenbelt bezigt de ‘moderne’ jaren ’70 spelling, die deze tijd niet gehaald heeft. Ze schrijft soms halve zinnen, zonder werkwoorden, glashelder en rauw, niet gespeend van woede en gedachten over het gedrag van mannen, maar ook haar feministische zusters stellen teleur als ze eenzelfde behoefte aan macht vertonen. 

Vijfenveertig jaar later

In de zomer van 1975 tijdens een lange vakantie in Frankrijk in Gordes, schrijft ze haar verhaal op met veel wijn, zon en lekker eten. De Gordes hoofdstukken wisselt ze af met terugblikken op haar leven. In Gordes filosofeert ze zoekend naar haar levenslijn, de inzichten, haar ervaringen met solidariteit, relaties met mannen en vrouwen en haar politieke en sociale werk. Dankzij de aanwezigheid van Armin en haar vriend Hans, die aandacht vragen en Hans die jaloers is als ze zich niet helemaal aan hem wil geven, ziet ze scherp hoe ver zij gegroeid is. Haar zelfreflectie is oprecht, ze erkent haar fouten en zwakheden en legt daarmee de vinger op de zere plek van iedere relatie waarin haar lezeressen, en misschien ook lezers, zich zullen herkennen. 

Ondertussen zijn we 45 jaar verder. De schaamte voorbij heeft velen de ogen geopend,   vrouwenbewegingen hebben taboes doorbroken, mannen hebben veel geleerd, zijn zachter geworden, minder bezitterig en ze dragen vaker een steentje bij aan het huishouden. Vrouwen bekleden steeds vaker topfuncties, dat hebben we wel degelijk aan die tweede feministisch golf te danken. Maar dat we als maatschappij nog lang niet voorbij de schaamte zijn is helaas ook pijnlijk duidelijk, als we kijken naar de huidige emancipatiegolf die is aangebroken. De #MeToo- en LGBT-beweging en de antiracisme strijd, Black Lives Matters.

 

Schaamte voorbij
Anja Meulenbelt
Verschenen bij: Van Gennep, (alleen tweedehands te koop)
ISBN: 9789060123300
291 pagina's

Recent

18 september 2020

Zelfspot in menselijk onvermogen

Over 'Hoe harder ik loop, hoe kleiner ik ben' van Kjersti Annesdatter Skomsvold
17 september 2020

De Jules Deelder van het proza

Over 'Keukendrinkers' van Rein Hannik
16 september 2020

Het verloren paradijs van een romanticus

Over 'Het land van de handen' van Luuk Gruwez
15 september 2020

Collectief de afgrond in met Ana Paula Maia

Over 'De ziel in het bloed' van Ana Paula Maia
4 september 2020

In gevangenissen worden nieuwe leiders gevormd

Over 'Geweld is nooit ver weg' van Judit Neurink