22 augustus 2017

Astronaut – Pieter Kranenborg

Variabele verhalen in prettige stijl geschreven

Recensie door Reinier van Houwelingen

Astronaut van Pieter Kranenborg stelt de recensent voor een dilemma: wel of niet beginnen over het geboortejaar van de schrijver? Er wordt soms teveel nadruk gelegd op een opvallende leeftijd van de auteur, vooral vanuit de marketing hoek. Terwijl dit gegeven uiteraard niets zegt over de kwaliteit van het geschrevene. Anderzijds valt een boek met deze informatie soms beter te plaatsen, of kan de schrijver worden geduid binnen een generatie. Dus vooruit maar: Kranenborg komt uit 1994 en was tweeëntwintig jaar oud bij het publiceren van zijn verhalenbundel Astronaut.

Deze bundel bevat acht verhalen, de meesten zo’n 10-20 pagina’s lang met twee uitschieters: Lifter haalt de 70 en Nachtwolken gaat over de 50 pagina’s heen, de omvang van een kleine novelle. Dit zijn ook direct de beste stukken, waarin de speelse stijl van Kranenborg goed tot zijn recht komt en er tevens boeiende narratieve en thematische ontwikkeling plaatsvindt.

Surrealistische elementen
Lifter
speelt zich af in Japan, waar de ik-persoon probeert rond te reizen, deels daartoe aangezet door zijn  vrienden. Hij lijkt vooral zoekende naar wat anderen zo aanspreekt in het reizen en vraagt zich af of er misschien een geheim is dat hij over het hoofd ziet. Na zelf gestrand te zijn in een hostel ergens onderweg, raakt hij gefascineerd door het blog van een man die te voet door Japan trekt. Hij besluit deze wandelaar op te wachten. De ontmoeting loopt uit op een soort confrontatie, en dat brengt de ik-persoon tot dit inzicht: ‘Je creëert met reizen een klein, extra leven, een leven binnen het leven, waar je altijd uit kunt stappen zonder dat je meteen doodgaat.’

Het slotverhaal Nachtwolken bevat wat meer surrealistische elementen. Centraal staat een geheimzinnig feest dat af en toe onaangekondigd plaatsvindt; alleen de deelnemers weten waar en vooral wanneer. De trambestuurder die de hoofdpersoon is van het verhaal, ziet zijn vaste levensritme ontregeld wanneer hij eenmaal op zo’n feest verzeild raakt. Hij blijft herhaling van dit moment najagen, als een verloren graal. Ondertussen wordt hij omringd door meerdere buitenissige personages, zoals een blinde golfer en een meisje dat rondloopt in een trouwjurk en verliefd is op Nietzsche.

Longread
Een rode draad door de verschillende verhalen is het (on)vermogen om in het hier en nu te zijn. De protagonisten hebben moeite regie te voeren over hun eigen leven zonder te blijven hangen in het verleden of de toekomst te ontwijken. Dat dit niet altijd louter een individuele aangelegenheid is, wordt aardig geïllustreerd met het verhaal In Lieverlingelande komt de dood uit China, dat de vorm heeft van wat in de journalistiek inmiddels een ‘longread’ heet. De vergrijzing van het Nederlandse achterland wordt hierin afgezet tegen de onstuitbare ontwikkeling en urbanisatie van China. Goedkope grafkisten uit Azië splijten een Hollandse plattelandsgemeenschap in tweeën en dwingen de inwoners tot een keuze tussen het vertrouwde en het nieuwe.

De titel van de bundel is afkomstig van één van de verhalen, maar sluit ook aan bij het hoofdthema: kunnen wortelen in tijd en ruimte. Een astronaut is bij uitstek iemand die zich buiten het dagelijkse plaatst. De ruimtereiziger creëert in extremere mate dan de wereldreiziger een tweede leven met ontsnappingsclausules, op een plek waarvandaan je de hele planeet kan vatten in de cirkel tussen je duim en wijsvinger. “Kijk niet om, ga steeds vooruit”, zo zingt Spinvis de astronaut toe in zijn gelijknamige song, terwijl Kranenborg zijn personages juist van een afstand hun blik laat focussen op het eigen bestaan.

Vertelexperimenten
De stijl is in de hele bundel prettig;  goedlopende zinnen, soepele overgangen, en geregeld een fraai beeld: ‘[…] de tijd is als een grote ritssluiting. Het heden is een hand die de glijder omhoog trekt en daarmee het verleden vastlegt, de momenten onherroepelijk in elkaar haakt. Intussen is de toekomst weids, nog ongebonden. […] Maar de hand met de glijder gaat steeds verder omhoog en trekt samen wat ooit volledig gescheiden was.’

In de opzet en vorm van de verhalen zit vrij veel variatie, hoewel er bijna altijd geschreven wordt vanuit het ik-perspectief en in de verleden tijd. Kranenborg schuwt ook vertelexperimenten niet. Het titelverhaal bijvoorbeeld adresseert expliciet de onbetrouwbare verteller. Dat gebeurt al in de openingsalinea: één van de drie dingen die verteld worden in dit verhaal zal niet waar zijn. Maar al lezende blijkt het nogal wat complexer te liggen dan dat. Een ander stuk, De wolken in, is dan weer veel conventioneler en misschien meteen wel het minste verhaal uit de gehele bundel.

Pieter Kranenburg schrijft goed en met lef, en dat niet alleen voor zijn leeftijd. Vooral zijn langere verhalen beloven wat voor de toekomst. Voor nu geeft deze auteur met Astronaut alvast een veelbelovend visitekaartje af.

 

 

 

Astronaut
Pieter Kranenborg
Verschenen bij: Uitgeverij G.A. Van Oorschot
ISBN: 9789028261938
192 pagina's
Prijs: € 17,99

Meer van Reinier van Houwelingen:

17 oktober 2017

Van poldercrimineel tot godfather in Frankrijk

Over 'Ondijk/Punt' van Barry Smit
16 mei 2017

Moord op de grachtengordel

Over 'Nachtwandeling' van Robbert Welagen
6 april 2017

Roman op routine

Over 'Liefde in Pangea' van Tessa de Loo

Recent

17 november 2017

Uitzichtloos leven in Unthank / Glasgow

Over 'Lanark' van Alasdair Gray
15 november 2017

Een portret in stukjes

Over 'Waarom ik mensen niet in mootjes hak' van Renske de Greef
14 november 2017

Diepe emoties in weloverwogen zinnen met originele beelden

Over 'Binnenplaats' van Joost Baars
13 november 2017

Een aaneenschakeling van mislukkingen?

Over 'We haten elkaar meer dan de Joden' van Els van Diggele
9 november 2017

Verlangen in vele variaties

Over 'Het raadsel van de liefde' van Andre Aciman

Verwant

22 augustus 2017

Oogst week 21