14 maart 2017

De optocht – Toon Tellegen - Illustraties Annemarie van Haeringen

Uitzonderlijke poëzie, liefst hardop voorlezen

Recensie door Reinder Storm

Er zijn in onze taal enkele lange gedichten geschreven die beroemd zijn geworden. Mei van Gorter is wel de bekendste (Gorters gedicht Pan is nog veel langer maar minder bekend), en denk bv. ook Cheops van Leopold, Het uur U van Martinus Nijhoff of – van meer recente datum –  het Portret van Olivia de Havilland van Jules Deelder. Gedichten hebben toch al gauw de reputatie moeilijk te zijn, misschien is dat de reden dat lange gedichten nog minder makkelijk direct aanspreken. Befaamd is het even bondige als puntige commentaar van Hendrik de Vries: ‘Gorter, Gorter: Korter, korter!’

Toon Tellegen heeft dit niet weerhouden een gedicht te schrijven dat precies eindigt op bladzijde 99, onder de titel De optocht. Verslag van een ooggetuige. Het verscheen voor het eerst in 2012; in 2016 kwam de vierde, herziene druk uit, speciaal vervaardigd ter gelegenheid van de 75ste verjaardag van de auteur, met tekeningen van Annemarie van Haeringen.

Toon Tellegen is een intrigerende figuur. In zijn werkzame leven was hij huisarts, als dichter (voor volwassenen) debuteerde hij relatief laat, omstreeks zijn veertigste. Enkele jaren daarna verscheen zijn eerste boek voor kinderen, met min of meer sprookjesachtige, sjieker gezegd: allegorische verhaaltjes over dieren (de mier en de eekhoorn). Daarna produceerde Tellegen met succes een stroom aan boeken: poëzie, proza, toneel, werk voor kinderen … tientallen titels die bovendien regelmatig herdrukt worden. In 2007 verwierf hij voor zijn hele oeuvre de Constantijn Huygens prijs.

De optocht is een lang gedicht voor volwassenen. Het lijkt erop dat het de dood is, die een enorme stoet in ogenschouw neemt van – tja, zeg het maar: kandidaten …? gegadigden …? slachtoffers …? Telkens begint een alinea met ‘Daar zijn …’ of ‘En daar …’ of ‘En achter hen komen …’ – en dan volgt een opsomming van de lieden die voorbij komen. Zeer gevarieerd, zeer uitgebreid, zeer barok.  En elk afgerond fragment eindigt met ‘Pats!’. De dood die iemand wegplukt? Doodslaat? Een nieuwe dimensie in mept? Kenmerkend voor de dood is in elk geval dat iedereen – hoe verschillend ook – met dezelfde klap zijn lot moet ondergaan. De tekst is te rijk en te overdadig om voor een indruk een fragmentje te selecteren – dit lange gedicht is eigenlijk ook niet in de eerste plaats poëtisch maar veeleer dramatisch: de lezer bekruipt al lezend de behoefte om de tekst voor zichzelf hardop voor te lezen. De tekst zou het ook uitstekend doen in de vorm van een vertolking op toneel.

En wie komen er dan allemaal voorbij in die optocht? Het begint met ‘vrouwen, gedreven door lichtzinnigheid’, dan volgen ‘mannen, met hun pijnlijke tekortkomingen’ en ‘kinderen, doorzichtig en ingewikkeld’. En voorts de zelfgenoegzamen, beroemde moederskindjes, de onaantrekkelijken, gewone mensen, zij die ‘Koest!’ roepen tegen de dood, de verfijnde vrijdenkers, de genoegdoeningzoekers, de promiscue voorgangers van de zelfredzaamheid

[…] de opsporingsambtenaren van de verbeelding, de omstreden aanstichters van de geleide middelmaat, de onbedreigde alleenheersers over het imperium van de proefondervindelijke volgzaamheid, de starre stalactieten van de contraproductiviteit […]

maar ook

een sluiks als een slinkse slang door het slanke gras sluipend meisje, met fonkelende ogen en alle honger van de wereld, ze wil veroveren, ze wil verslinden, ze wil nagenieten …

Deze uiterst beperkte keuze doet volstrekt geen recht aan Tellegens zeer uitbundige tekst. Op zichzelf frappant ook: het zegt iets over de hechtheid van dit lange gedicht met zijn ogenschijnlijke willekeur, dat er moeilijk een paar zinnen uit te lichten zijn zonder er meteen ook afbreuk aan te doen.

Vooral als je in de stemming bent voor een lyrische show, dood of geen dood: lees dit gedicht. Lees het hardop. Lees het hardop voor aan een of meer geïnteresseerden – en geniet van de verrassende en grote rijkdom in woord en beeld, van de merkwaardige, meeslepende zeggingskracht van Tellegens uitzonderlijke poëzie.

 

 

De optocht
Toon Tellegen - Illustraties Annemarie van Haeringen
Verslag van een ooggetuige - Vierde, herziene druk
Verschenen bij: Em. Querido
ISBN: 9789021403243
104 pagina's
Prijs: € 18,99

Meer van Reinder Storm:

1 november 2017

Natuur als bron van inspiratie

Over 'De loeiende tier' van Mark van Tongele
29 september 2017

Bescheiden oogst van zestig jaar dichterschap

Over 'Wollt ihr die totale Poesie?' van Hans Sleutelaar
11 september 2017

Fraai verzorgde biografie over een moeilijk mens

Over 'Willem Kloos 1859-1938' van Peter Janzen ; Frans Oerlemans

Recent

23 november 2017

Weidse landschappen, bekraste zielen

Over 'Idaho' van Emily Ruskovich
21 november 2017

Reizen in een binnenwereld

Over 'en toen aten we zeehond' van Nicoline Timmer
20 november 2017

Het leven ontwijken

Over 'Kraaien tellen' van Lucas de Waard
17 november 2017

Uitzichtloos leven in Unthank / Glasgow

Over 'Lanark' van Alasdair Gray
15 november 2017

Een portret in stukjes

Over 'Waarom ik mensen niet in mootjes hak' van Renske de Greef