Tegen het vergeten

Het was de week van de prijzen. Arnon Grunberg kreeg de P.C. Hooftprijs. Max Verstappen won een race in Qatar (ik weet niets van sport), waar mensenrechten niet worden nageleefd. Er is een foto waarop Verstappen voor zijn bolide knielt, met deemoedig gebogen hoofd, als legt hij het in de schoot van zijn moeder. Grunberg zal beslist een vreugdedansje hebben gemaakt bij het horen van de toekenning. Aleksej Navalny, gevangen in een van de beruchte strafkampen van Rusland kreeg deze week de Sacharovprijs voor de Vrijheid van Denken uitgereikt. In oktober toen hij van de toekenning hoorde, schreef hij op twitter, ‘this is not only an honor, but also a great responsibility.’ Voor je het weet vergeet je mensen die niet vergeten mogen worden. Ik had lang niet meer aan Sacharov gedacht, was Navalny in zijn gevangenschap al bijna vergeten (wat ook de bedoeling is voor wie in Rusland gevangen zit).

Een prijs is een notitie voor de eeuwigheid. Sacharov zelf werd in 1980 verbannen naar het toenmalige Gorki, de KGB bewaakte hem dag en nacht. Toen Gorbatsjov in 1985 aan de macht was, kwam er een monteur bij Sacharov huis, installeerde een telefoon. Sacharov vroeg waarom, de monteur zei ‘Wacht maar’. De volgende dag belde Gorbatsjov, ‘Meneer Sacharov, u mag terugkomen naar Moskou.’ In Moskou werd hij als een held ontvangen. Dat dacht Navalny waarschijnlijk ook toen hij vanuit Berlijn, waar hij was hersteld van een vergiftiging, terugkeerde naar Rusland, dat hij als een held zou worden ontvangen. Inderdaad stonden er honderden mensen op hem te wachten bij het vliegveld waar hij zou aankomen. Maar de verkeersleiding stuurde op het laatste moment zijn vliegtuig naar een ander vliegveld, waar Navalny direct werd gearresteerd.

Op de radio hoorde ik een Russisch vertaalster desgevraagd vertellen welke berichten Navalny via social media naar buiten stuurt. Dat het goed met hem gaat. Dat hij in het naaiatelier werkt. Functieomschrijving ‘naaister’, dat vond hij vreemd. Op twitter schreef hij ‘En ik maar denken dat ze dat doen om mij te pesten. Maar er bestaat geen woord voor ‘naaier.’ De vertaalster zei dat een van de mannen die hem gevolgd hebben na zijn vergiftiging, ook ‘Naaier’ heette. ‘Dat vindt Navalny grappig.’ Wat op een geweldige geesteskracht duidt voor een strafkampgevangene. Ze vertelde ook dat Navalny dankbaar is voor zijn strakke dagindeling, om vijf uur opstaan en op tijd naar bed. Dat was hem thuis nooit gelukt, liet hij weten. Hij is ook een ironicus. 

De boom van hoop is een boek tegen het vergeten. De titel is ontleend aan een verhaal van Varlam Sjalamov over een klein dennenboompje in de Goelag-Archipel dat na snijdende en koude winters zich steeds weer opricht. Grunberg schreef voor deze bundel over Daniil Charms, die om zijn absurdistische verhalen door Stalin gevangen werd gezet. Grunberg leerde van hem, ‘hoe vrolijk – schijnbaar vrolijk – men het slachthuis kan beschrijven.’ Een vrolijkheid waar ook Navalny aan lijdt. Hij schrijft op 26 maart dat hij last heeft van zijn been. ‘In hele delen heb ik geen gevoel meer. Leun ik op mijn rechterbeen dan val ik om. Het is vrij frusterend – de laatste tijd ben ik gewend geraakt aan mijn been. Ik doe er liever geen afstand van.’ Toen Grunberg hoorde dat hij de P.C. Hooftprijs kreeg, moest hij meteen aan zijn ouders denken. Ik vroeg me af of Navalny aan zijn ouders dacht toen zijn dochter in zijn naam de prijs in ontvangst nam. Of hij zijn hoofd in de schoot van zijn moeder zou willen leggen.

 

De boom van hoop, Navalny in de traditie van onrecht in Rusland / verschillende auteurs / 175 blz. / Van Oorschot


Inge Meijer is een pseudoniem, schrijft columns.

Om Literair Nederland draaiende te houden, zijn wij afhankelijk van vrijwillige bijdragen. U kunt ons steunen via de rode knop. Waarvoor onze hartelijke dank!