15 januari 2013

Sjaco – Conny Braam

Onrechtvaardigheid juridisch systeem18e eeuw

Recensie door Olivier Rieter

Sjaco is een historische roman van Conny Braam (1948) over het waargebeurde proces tegen de van spraakmakende misdaden beschuldigde Jacob Frederik Muller, alias Sjaco. Het boek geeft veel informatie over de rechtspraktijk in de achttiende-eeuwse Republiek, in Amsterdam en Den Haag. Braam heeft  duidelijk veel spitwerk verricht en ze biedt het verhaal aan in toegankelijk proza.

Braam heeft een achtergrond als activiste tegen de Zuid-Afrikaanse apartheid. Ook in dit boek toont ze haar geëngageerdheid, nu op een ander terrein. Niet alleen wordt de onrechtvaardigheid van het rechtssysteem van de vroege achttiende eeuw getoond, ook gaat Braam in op de wreedheid van de slavenhandel en exploitatie door de Hollanders in Suriname. Braam laat haar personages het boek Oroonoko van de Britse schrijfster Aphra Behn lezen. In Oroonoko, dat verscheen in 1688, stelt Behn de slavernij indringend aan de kaak.

Het verhaal in Braams boek wordt verteld door Tobias van Thuynhuizen, een suffige rentenier, die (denkbeeldig) kwakkelt met zijn gezondheid. Tobias komt naar voren als een wat slappe man, die het werkzame leven niet kent en die weinig meemaakt. Hij is in de ban van zijn buurvrouw Machteld, een rijke weduwe. Samen zetten zij zich in voor de zaak van Sjaco. Hierdoor heeft Tobias voor het eerst een echt doel in het leven en ervaart hij zijn bestaan als zinvol. Hij weet als verteller sympathie op te wekken, al wens je hem wat meer pit toe. Machteld heeft die pit wel in ruime mate en zij laat dan ook pamfletten drukken waarin het wordt opgenomen voor Sjaco.

Sjaco wordt met veel sympathie beschreven. Hij wordt neergezet als een soort Robin Hood, die steelt van de rijken, maar genereus is tegen mensen uit zijn sociale klasse. Hij komt naar voren als een standvastige man die  zijn onschuld volhoudt ook als hij zware pijniging ondergaat. Hij weigert te bekennen of zijn kameraden te verraden en vecht zijn Amsterdamse veroordeling aan bij het Hof van Holland in Den Haag. Braam volgt de rechtsgang en benoemt de hoofdrolspelers (buiten de fictieve Tobias en Machteld) bij hun authentieke namen. De invulling van hun karakters komt natuurlijk wel uit de koker van Braam. Braam laat zien wat de voordelen van een historische roman zijn ten opzichte van een historische wetenschappelijke publicatie. De invulling door de schrijfster maakt de lezer veel meer betrokken bij de gebeurtenissen. Het gaat om mensen van vlees en bloed. Zo wordt het tot leven gekomen verleden getoond en invoelbaar gemaakt, op een manier die niet is weggelegd voor de tekst van een wetenschapper, die immers de feiten respecteert en niet speculeert.

Gevaar van de historische roman is dat je als lezer bent overgeleverd aan de visie van de auteur op het verleden, meer dan in een onderbouwde en analytische studie. Braam heeft duidelijk veel research gedaan, maar een volledig afgewogen beeld van de historische Sjaco en zijn antagonist hoofdofficier Van Collen en andere vertegenwoordigers van de overheid biedt het boek waarschijnlijk niet. Dat lijkt ook niet de bedoeling. Het is de bedoeling de lezer betrokken te maken en hem of haar te doordringen van de onrechtvaardigheid van het juridische systeem uit het verleden. De wreedheid en willekeur ervan komen goed uit de verf en er zal nauwelijks een lezer zijn die geen partij kiest voor de charmante underdog Sjaco.

Braam is niet de eerste die over Sjaco schrijft. Zo verscheen in 2008 een proefschrift van Frans Thuijs over hem. Ook literatoren droegen al bij aan de beeldvorming rond de sympathieke schurk, met name Justus van Maurik in Toen ik nog jong was uit 1887 .

Braams boek is vlot geschreven. De schrijfster biedt een inkijkje in het leven van armen en welgestelden in de achttiende-eeuwse Republiek, waar het besef dat men over het hoogtepunt van economische en politieke macht heen is, nog niet volledig is doorgedrongen. Braam geeft enig inzicht in de mentaliteit van mensen uit het verleden. De ik-persoon Tobias (die bijna geen woord oud-Nederlands bezigt) lijkt echter soms in het heden te schrijven, in plaats van drie eeuwen terug. Dit maakt hem voor de hedendaagse lezer een toegankelijke gids langs de belangrijke momenten van het verhaal. Al met al is het een goed gestructureerde roman, die je doordringt van het besef dat het, gezien de vele willekeur en uitbuiting, ongepast is al te tevreden te zijn over het Nederlandse verleden.

 

 

 

Sjaco
Conny Braam
Verschenen bij: Bertram + de Leeuw Uitgevers BV
ISBN: 9789461560902
397 pagina's
Prijs: € 18,95

Meer van Olivier Rieter:

15 september 2017

Een wonderlijk leerdicht 

Over 'Syfilis, of de Franse ziekte' van Girolamo Fracastoro
24 mei 2017

Het extreemrechtse drama

Over 'Ik had me de wereld anders voorgesteld' van Anil Ramdas
13 april 2017

Kijkje in de psyche van een autist

Over 'Pauwl' van Erik Jan Harmens

Recent

18 oktober 2017

‘Een luchtig sprookje’

Over 'Waterscheerling' van Rascha Peper
17 oktober 2017

Van poldercrimineel tot godfather in Frankrijk

Over 'Ondijk/Punt' van Barry Smit
16 oktober 2017

Nooit meer los van Indië

Over 'De Tanimbar-legende' van Aya Zikken
13 oktober 2017

Leven zonder moeder

Over 'Het intieme vreemde' van Jente Jong
12 oktober 2017

Een antikrimi

Over 'De rechter en zijn beul' van Friedrich Dürrenmatt

Verwant

15 januari 2013

Toedekken en vergoelijken

Over 'Een verzwegen leven ' van Conny Braam
15 januari 2013

Zomerrubriek - Ina Bieze