Renske Jonkman – Recensie: Zo gaan we niet met elkaar om

Recensie door: Anne Margriet van Dam

 

Volwassenheid is eenzaamheid

Renske Jonkman behandelt in haar debuutroman Zo gaan we niet met elkaar om psychose vanuit filosofische gedachten over tijd en ruimte. Onderdeel van veel psychoses zijn namelijk de ongewone verbindingen in tijd en ruimte. Het normale denken over ruimte en tijd is verstoord; wat overigens niet wil zeggen dat de ruimte en tijd in een psychose zonder interne logica zijn.

We leren Hazel kennen als kind in een burgerlijk gezin, met vader, moeder, oudere broer en (gehandicapte) oudere zus in Heerhugowaard waar de uiterlijke schijn zeker niet onbelangrijk is. Hazel heeft een speciale band met haar oudere broer Jaris. Ze hebben een eigen spreek- en leestaal en geven elkaar geheime tekens. Terwijl alle personages in het boek langs elkaar heen praten – wat hilarische dialogen tot gevolg heeft – hebben Hazel en Jaris echt contact.

Maar zoals Jonkman lijkt te willen zeggen, bij volwassenheid hoort alleen zijn en langs elkaar heen praten – en dus groeien broer en zus uit elkaar. Jaris is een paar jaar ouder, gaat puberen en vindt hun geheime codes niet meer zo cool. Hij heeft het als klassieke puber moeilijk met de grote vragen. Hij gaat op kamers in Groningen wonen, tot groot verdriet van Hazel. Maar als Jaris na enige maanden weer intrekt in zijn ouderlijk huis is Jaris onbereikbaar geworden en kan Hazel niet blij zijn met zijn thuiskomst. Hij leest alleen nog de bijbel en steeds duidelijker wordt dat wat normale pubervragen leken het begin van psychotische concepten zijn geweest. Toch doet Hazel er alles aan om mee te kunnen gaan in de gedachtenwereld van haar grote broer. Hij heeft altijd ingewikkelde gedachten gehad, die ze niet helemaal kon begrijpen. Zij samen waren altijd origineler, dichter bij de waarheid dan de mensen om hen heen. Helemaal zeker weet ze dus niet wiens logica ze wil volgen.

Jonkman vertelt haar verhaal in twee tijdzones, die elkaar afwisselen. De ene is de tijd dat Hazel een volwassen individu aan het worden is en Jaris in zijn psychose terecht komt. De tijd gaat vooruit, en ze heeft een vriend op wie ze smoorverliefd is. De andere tijdzone is de stilstaande tijd na de dood van Jaris, waarin ze filosofie studeert in Amsterdam, terug probeert te komen bij Jaris, waarin ze weigert volwassen te worden, waarin ze heen en weer reist tussen het Heerhugowaard van vroeger en het Amsterdam zonder Jaris. Overdag slaapt ze, ’s nachts slikt ze pillen, rookt ze en gaat ze vreemd.

Het door elkaar lopen van deze tijdzones moet de verbeelding zijn van het onvermogen van Hazel om na de dood van Jaris vooruit, de toekomst in, te gaan. Met deze stilstand in de tijd komt Hazel dicht bij de logica van haar psychotische broer: in psychoses worden ongewone verbanden gelegd, waarbij de normale kaders van ruimte en tijd niet meer gelden. Ruimte en tijd zijn in een psychose wellicht niet zonder logica, maar hebben in ieder geval een andere logica. En dat onderzoekt Hazel aan den lijve, niet met haar studie filosofie, want die verwaarloost ze, maar door een psychose ‘na te leven’.

De structuur van het boek levert inderdaad de desoriëntatie van een psychose op, maar gaat ten koste van de spanning. We weten al te vroeg dat Jaris dood gaat en dat Hazel hem probeert terug te vinden door het leven in een psychose van binnenuit te begrijpen. Op een bepaald moment is alles al gezegd en kunnen de mooie dialogen niet de verhaallijn van het hele boek overspannen. Jonkman schrijft snel en humoristisch, maar misschien had ze met de keuze voor deze opzet meer moeten weglaten. Als het verhaal een aantal hoofdstukken korter was geweest had ik waarschijnlijk mijn sympathie voor de nieuwsgierige jonge Hazel ook voor de Hazel als lamlendige twintiger gevoeld. Nu is ze met haar eenzaamheid en slechte communicatie ook voor de lezer onbereikbaar. Het lukt me niet om na te voelen waarom Hazel zo destructief doet. Maar het is Jonkman wel gelukt mij op verstandelijk niveau uit te leggen waarom sommige mensen niet vooruit willen, maar de stilstand in de chaos zoeken: want dan wordt tijd vloeibaar en kun je je terug wanen bij wat je verloren hebt.

 

Zo gaan we niet met elkaar om

Auteur: Renske Jonkman
Verschenen bij: Uitgeverij Nijgh en Van Ditmar
Aantal pagina’s: 240
Prijs: € 17,50

Recensie: Zo gaan we niet met elkaar om
Renske Jonkman
ISBN: 9789038896250

Recent

15 december 2017

Drakenbloed en hoestende koeien

Over 'Tijl' van Daniel Kehlmann
14 december 2017

Vergane Hollywoodglorie in de Maghreb

Over 'De oppermachtigen' van Hedi Kaddour
13 december 2017

Literatuur uit de provincie

Over 'Ergens op het eind' van Erik Nieuwenhuis
12 december 2017

Troosteloos zal het in Twente wezen

Over 'De heilige Rita' van Tommy Wieringa
11 december 2017

Niet alles hoeft begrepen om te zien hoe prachtig het is

Over 'Finisterre' van Eugenio Montale

Verwant