Tineke Hendriks – Waar kleur is, is leven

Verslag van een kleurrijk leven

Recensie door Joke Aartsen

Van haar vader leert de kleine Bep uit Waar kleur is, is leven al op zesjarige leeftijd dat met de drie primaire kleuren rood, blauw en geel alle kleuren te maken zijn die je wilt. Tineke Hendriks heeft in deze roman over leven en werk van kunstenares Bep Rietveld kleur gegeven aan ‘de dochter van’ en haar daarmee een podium gegeven dat ze meer dan verdient. Hendriks volgt de feiten van Bep Rietvelds turbulente leven nauwgezet tegen de achtergrond van de twintigste-eeuwse politieke en culturele context met wereldoorlogen en modernistische vernieuwingen.

Bep Rietveld is geboren in 1913. In de gefictionaliseerde beschrijving van haar leven tekent ze van jongs af graag en veel. Als klein meisje mag ze af en toe haar vader ‘helpen’, droomt ze ervan net zo’n ‘tovenaar’ als hij te worden en maakt ze zelf tekeningen in kantlijnen en op achterkanten van enveloppen. Op de lagere school blijkt de invloed van nieuwe kunstenaars als Bart van der Lek als Bep tot afschuw van haar juf poppetjes tekent met rechthoekige ogen en ‘haren (…) als vakjes’. Eenmaal op de middelbare school heeft de eigenzinnige scholiere nog maar één interesse: ‘tekenen en dénken aan tekenen’. Dat is wat haar verlost van ‘het afstompende schoolbestaan’. De schoolse tekenles kan haar gestolen worden, zij oefent zich in het natekenen van foto’s van filmsterren uit tijdschriften en in het bestuderen van gezichten, waarmee ze de kiem legt voor haar latere portrettenoeuvre. En als ze na de derde klas de school wil verlaten flapt ze er tot haar eigen verbazing uit: ik ga schilderen, ‘portretten en zo’. Ze realiseert zich dan dat deze beslissing ‘richting geeft aan haar onvrede’. Bij de gratie Gods mag ze van haar vader lessen gaan volgen bij Charley Toorop.

Opvallende keuzes

Deze roman is alleen al belangrijk doordat hij een krachtige en belangwekkende 20e-eeuwse kunstenares een podium geeft. Als het aan vader Gerrit Rietveld had gelegen, was dat niet gebeurd. Hij vindt dat schilderen zijn tijd heeft gehad: ‘Na Mondriaan is de schilderkunst overbodig geworden.’ Bovendien ziet hij niet dat zijn dochter talent heeft. Charley Toorop neemt Bep en haar werk wel serieus. ‘Er zullen altijd talenten opstaan die nieuwe dingen maken, (…) die iets toevoegen aan wat er al is’ zegt zij in reactie op de afwijzing van Beps beroemde vader. De jonge Bep leert veel van Charley, niet alleen wat betreft het schilderen. Ze ziet ook dat Toorop een zelfbewuste kunstenares is die boven alles voor haar werk kiest.

De keuzes van Bep Rietveld maken dat de roman van het begin tot het eind blijft boeien. In het gezin waarin ze opgroeit voert ze een ingewikkelde strijd met haar vader met name vanwege zijn ontrouw. Ook zelf leidt ze een veelbewogen leven. Ze laat zich op jonge leeftijd inpalmen door de aandacht van de veel oudere pianist Guus Seyler, eerder minnaar van Charley Toorop, en raakt zwanger van hem. Ze besluit vol overtuiging en eigenzinnig dat eerste kindje te houden en moet dus trouwen. Niet lang daarna volgt de scheiding van Guus, haar strijd met hem om de voogdij, de beslissing naar Nederlands-Indië te gaan voor Dennis Coolwijk, die haar op afstand ten huwelijk vraagt, en een volgende scheiding.

Wennen in Nederlands-Indië betekent voor Bep ook dat ze eerst niet aan het schilderen raakt. Ze mist ‘de nuances en kleuren van het diffuse Hollandse licht’. Als ze korte tijd later vat krijgt op het tropische licht, haar penselen weer oppakt en langzaam maar zeker tevredener wordt over haar schilderresultaten ‘[weet] ze weer wie ze [is]: Schilder én moeder’ – anders dan haar leermeesteres Toorop dus, voor wie de kinderen vaak hinderen waren. Inmiddels is het 1945. In Nederlands-Indië is Dennis opgepakt en niet lang daarna worden ook Bep en haar (dan) drie kinderen geïnterneerd en in steeds erbarmelijker omstandigheden ondergebracht. In het kamp houdt het schilderen en tekenen van portretten van met name kinderen Bep letterlijk en figuurlijk overeind. Haar werk is ruilmateriaal voor eten en het schilderen is voor haar een manier om zich af te sluiten voor de ellende en zo mentaal overeind te blijven.

Tijdsbeeld

Het kampleven is een van de vele actuele gebeurtenissen die een rol spelen in de roman. Het boek beslaat bijna de hele twintigste eeuw en geeft een tijdsbeeld door de ogen van Bep Rietveld. De Olympische Spelen komen naar Amsterdam, ze wordt zich door demonstraties in Amsterdam bewust van ‘mot in Palestina’, bevindt zich midden in de modernistische vernieuwingsbewegingen in de beeldende kunstwereld met onder andere haar vader en Mondriaan en een kleurrijk Dadaoptreden bij Charley Toorop thuis, maakt kennis met koloniaal Nederlands-Indië en ondergaat aan den lijve de verschrikkingen van de Pacifistische Oorlog, zoals de Tweede Wereldoorlog in Azië wel wordt genoemd.

Tineke Hendriks zegt in haar nawoord dat ze ervoor heeft gekozen Bep Rietveld in een roman ‘tot leven’ te wekken onder andere omdat er ‘nauwelijks persoonlijke bronnen’ zijn overgeleverd en er dus te weinig materiaal is voor het schrijven van een biografie. Helaas is de beschrijving van de binnenwereld van de hoofdpersoon en zijn haar dilemma’s, beslissingen, twijfels, verdriet en kracht soms summier beschreven, waardoor de roman meer naar creatieve of geromantiseerde non-fictie neigt, dan naar fictie die de lezer meesleept en inzicht geeft in diepe zielenroerselen.

De grote Gerrit Rietveld ziet niet direct dat zijn dochter talent heeft. Hij bevindt zich met die instelling in goed gezelschap. Als we de geschiedschrijving moeten geloven zijn er millennia lang bijzonder weinig getalenteerde vrouwen geweest. De laatste decennia is er meer en meer aandacht gekomen voor tot dan toe vrij onbekende vrouwelijke kunstenaressen zoals Suze Robertson (de ‘vrouwelijke Van Gogh’) en Jeanne Bieruma Oosting, beiden met exposities in 2022. Bep Rietveld is ook zo’n kunstenares. Van haar vader leert ze al jong over namen en herkomst van ‘exotische’ kleuren als sienna, oker en scharlaken, dankzij de lessen van Charley Toorop onderzoekt ze ‘turkoois, magenta, ultramarijn, cadmium’. Ze ontwikkelt zich tot een (portret)schilder die het ‘wezen van de dingen’ kan vangen. Haar werk was in 2020 geëxposeerd in Amersfoort en tot en met 12 mei van dit jaar is er een vervolg op die tentoonstelling in hetzelfde museum Flehite. De roman Waar kleur is, is leven is een waardevolle aanvulling bij de aandacht voor het werk van deze getalenteerde kunstenaar.

 

Omslag Waar kleur is, is leven - Tineke Hendriks
Waar kleur is, is leven
Tineke Hendriks
Verschenen bij: Orlando (2024)
ISBN: 9789083375779
288 pagina's
Prijs: € 23,99

Om Literair Nederland draaiende te houden, zijn wij afhankelijk van vrijwillige bijdragen. U kunt ons steunen via de rode knop. Waarvoor onze hartelijke dank!

Meer van Joke Aartsen:

Recent

Literatuur als instrument voor zelfontdekking
22 mei 2024

Literatuur als instrument voor zelfontdekking

Over 'Hij/hem – Een ABC van regenboogboeken' van Redactie: Eric de Rooij, Coen Peppelenbos en Doeke Sijens
Hedendaags liefdesverhaal gebaseerd op een mythe
21 mei 2024

Hedendaags liefdesverhaal gebaseerd op een mythe

Over 'Meisje ontmoet jongen ' van Ali Smith
Zwijgen als vorm van zelfbehoud
20 mei 2024

Zwijgen als vorm van zelfbehoud

Over 'Wat wij verzwijgen' van Aisha Dutrieux
Aangrijpend mooi zelfportret van een buitenbeentje
18 mei 2024

Aangrijpend mooi zelfportret van een buitenbeentje

Over 'Oever' van Ludwig Volbeda
Zusterschap zonder macht van klasse of ras
17 mei 2024

Zusterschap zonder macht van klasse of ras

Over 'Feminisme is voor iedereen (herziene editie)' van bell hooks

Verwant