16 november 2010

Recensie: Terug naar Congo – Lieve Joris

Recensie door: Rein Swart

Avontuurlijke tocht door de vroegere Belgische kolonie

Het is 1985. Lieve Joris neemt de lezer mee naar de binnenlanden van Congo, waar haar heeroom, pater Houben, in eerdere decennia zijn levenswerk verrichtte en daarover voor de achterblijvers in de Gerardusbode berichtte. Congo werd in 1960 onafhankelijk van België en in 1971 omgedoopt tot Zaïre. Mobutu regeerde het land met ijzeren hand. Hij riep de verschillende stammen via de radio op tot eenheid en bouwde een dure residentie voor zichzelf in het noordoosten, in de streek waar hij vandaan kwam.

Heeroom is maar een aanleiding voor Lieve Joris om de cultuur van de zwarten te leren kennen. Ze wil niet in zijn voetsporen treden, al verwacht de inheemse bevolking wel dat zij van alles voor hen heeft meegebracht en voor hen zal doen. Voor haar gaat het meer om sociale betrokkenheid of journalistieke nieuwsgierigheid. De 32-jarige Belgische stuit op een gedachtenwereld die haar soms heel cru voorkomt, bijvoorbeeld als men een ernstig zieke aan boord van de Ebeya, waarop zij landinwaarts vaart, laat creperen omdat hij tot een andere stam behoort. Soms is ze blij dat haar oom niet meer leeft omdat de toestand van het land er sinds de onafhankelijkheid niet op vooruit is gegaan. Als verklaring daarvoor wordt in het boek genoemd dat de Belgen in 1960 weg zijn gegaan zonder een bestuurskader achter te laten, hetgeen corruptie in de hand heeft gewerkt.

De schrijfster vertrekt vanuit België met de Fabiolaville. Ze acht zich goed voorbereid op de vele vormen van ongedierte die haar zouden kunnen belagen, als op corrupte lieden, dieven en verkrachters, waar het land volgens sommigen mee vol zit. Omkoping is in Congo de gewoonste zaak van de wereld. Haar plan om de brousse, het oerwoud, in te gaan, wordt door haar medereizigers niet serieus genomen. Terwijl ze acclimatiseert in een patershuis in de havenstad waar het schip aanmeert, vraagt ze zichzelf af of ze de risico’s heeft onderschat en daarmee bindt ze de lezer nog meer aan zich.

Een risico is zeker de spectaculaire boottocht op de Ebeya van Kinshasa naar Kisangani, de plaats waar Kurtz in Hart der duisternis van Joseph Conrad de scepter zwaait. Lieve Joris heeft gedurende haar reis door het land veel ontmoetingen met allerlei zwarten en blanken, die stelden dat de paters er nooit op wezen dat de inheemse cultuur ook zijn waarde had of dat de protestantse zendelingen, anders dan de katholieke paters, de Afrikanen meer zelf lieten doen, en beschrijft hen over het algemeen met mildheid.

De schrijfster verwijst behalve naar Conrad ook naar Alberto Moravia die betoogde dat Afrikanen de westerse beschaving accepteerden omdat ze technische uitvindingen als iets magisch ervoeren, en naar V.S. Naipaul die in Bocht in de rivier de ‘zaïranisatie’ aanklaagt, het onzalige plan van Mobutu om de buitenlanders uit het land te verjagen.

Lieve Joris schrijft zonder pretenties en weinig over zichzelf, hetgeen maakt dat de blik naar buiten gericht wordt. Ze leidt ons binnen in een wereld van evolués, d.w.z. Afrikanen die zich in westerse richting ontwikkeld hebben en de deuxième bureau, de bijvrouw met wie een zwarte man zich tijdens sociale aangelegenheden vertoont. Het boek kent een spannende afloop wanneer ze anti-kolonialen ondervraagt en opgepakt wordt door soldaten van het regime, hetgeen veel zegt over de grimmige politieke toestand die daar heerste.

De tocht door de brousse gaat helaas snel voorbij. Lieve Joris schreef meer boeken over Congo zoals Dans van de luipaard en Het uur van de rebellen. Men kan voor een recente beschrijving van de geschiedenis van het land, dat inmiddels weer Congo heet, ook terecht bij AKO-winnaar 2010 Van Reybrouck. Dit prachtige sfeerportret van Lieve Joris over de periode dat de missionarissen het land kerstenden en de grillige gang van zaken na de onafhankelijkheid wordt al vijfentwintig jaar veel gelezen en geprezen en zal men niet snel vergeten.

p.s. op donderdag 18 november 2010 om 22:10 wordt op Canvas een tv-portret uitgezonden over Lieve Joris.

Terug naar Congo

Auteur: Lieve Joris
Verschenen bij: Uitgeverij Atlas (1987)
Prijs: € 12.50

Recensie: Terug naar Congo
Lieve Joris
ISBN: 9789045700366

Meer van :

17 augustus 2017

Gedichten die op afstand blijven maar ook weten te ontroeren

Over 'De wereld onleesbaar' van Jeroen van Kan
11 augustus 2017

Zorgenkind of zondagskind

Over 'Herinneringen in aluminiumfolie' van Jamal Ouariachi
9 augustus 2017

Wachten op Godot aan de Moldau

Over 'Een afgedane zaak' van Patrik Ouredník

Recent

7 augustus 2017

Een kanjer

Over 'De tandeloze tijd 6 : Kwaadschiks' van A.F.Th. van der Heijden
4 augustus 2017

Wondranden

Over 'Een tuin in de winter' van Anna Enquist
2 augustus 2017

Jannie Regnerus gebruikt geen woord te veel

Over 'Nachtschrijver' van Jannie Regnerus
31 juli 2017

Het gitzwarte leven

Over 'Noordwaarts' van Naomi Rebekka Boekwijt
28 juli 2017

Het lot van een niet-joodse jood

Over 'Buster Kafka' van Martin Schouten

Verwant