Recensie Tegen het einde – Joris Note

Door Hilde van Vlaanderen

De pas verschenen roman van de Vlaamse schrijver Joris Note begint met een prachtig en zeer toepasselijk citaat (van Bertus Aafjes): Maar de weg ertegen, tegen alle wegen in.
Dit geeft uitstekend weer waar het in de roman om gaat: een leraar geschiedenis op een middelbare school doet manmoedig pogingen zijn leerlingen zelf te laten nadenken. Hij zou hen feiten en jaartallen kunnen aanbieden, maar hij geeft achtergrondinformatie en legt verbindingen van de geschiedenis naar de huidige tijd. Hij wil hen laten zien dat je door zelf na te denken de wereld zou kunnen veranderen. Hij wil hen laten zien dat je niet klakkeloos de meningen en feiten van anderen, van zogenaamde deskundigen, moet aannemen. Zelden las ik in een roman het humanistisch principe van zelf denken zo mooi vormgegeven.
Maar dan komt deze docent, Maurice Loterman, toch in conflict met de gevestigde orde. De andere leerkrachten, pragmatisch en opportunistisch zijn niet van zijn moderne opvattingen en werkwijze gediend. Na een onverkwikkelijk machtsspel wordt hem duidelijk gemaakt, dat hij gewoon moet vertrekken.
Dan zit hij thuis en reflecteert op het gebeurde.
Is het alleen dit conflict van de jonge tegenover de oude garde? Nee, langzamerhand blijkt, dat Maurice Loterman jarenlang is gevlucht in zijn werk om niet te veel stil te hoeven staan bij het verlies van zijn vrouw. Eenmaal thuis komen ook al die herinneringen terug, de goede jaren, het op elkaar ingesteld zijn, dezelfde boeken lezend met de armen om elkaars schouders, zijn enige echte kameraad. ‘Aan de dood maak ik niet veel woorden vuil, geen boeiend onderwerp. Onnozele, stomme, dwaze, lompe, idiote, debiele dood. Het volstaat wel dat hij komt, dat is erg genoeg…’ Zijn woede en onmacht in zes bijvoeglijke naamwoorden.
Maurice Loterman is ontredderd en strijdbaar. Hij wil zijn leerlingen leren discussiëren over begrippen als menselijkheid, terreur, over begrippen als vrijheid en gelijkheid. Met zijn vrouw Catherine had hij dat zelf ook ooit gedaan en zij hadden elkaar verstaan.

In de roman gaat Joris Note op een associatieve wijze te werk, hij is sprankelend en speels in zijn vormgeving. Soms beschrijft hij zijn ervaringen of bepaalde gebeurtenissen heel concreet. Soms richt hij zich direct tot de lezer. Soms filosofeert hij over politiek. En dan weer werkt hij in uitbundige, barokke taal een bepaalde scene uit, zoals bekken trekken voor de spiegel en de manieren waarop je kunt lachen.
Een boek dat soms adembenemend is in de rijke taal en soms hartverscheurend in het weergeven van de zoektocht van de hoofdpersoon.

Joris Note (1949), heeft zelf enkele jaren in het onderwijs gewerkt. In een interview heeft hij aangegeven, dat de ervaringen van Loterman niet de zijne waren, maar dat de gebeurtenissen zeker mogelijk zijn. Een boek niet alleen voor mensen in het onderwijs, jonge ? en oudere ? leerkrachten. Een boek, dat brede aandacht verdient, vanwege de thema’s en de prachtige uitwerking daarvan.

Joris Note, Tegen het einde. De Bezige Bij, € 18,50.

Recent

12 juli 2019

De positie van vrouwen in de maatschappij

Over 'Oplossingen' van Marja Pruis
3 juli 2019

Literatuur als gebed en houweel

Over 'Koers Zuid, richting Noord' van Ariel Dorfman
2 juli 2019

Literair spel van de schrijver

Over 'De groene gravin' van Rob Schouten
28 juni 2019

Fraaie vertakkingen die ontstaan vanuit een wat troebele hoofdstroom

Over 'Verzonnen grond' van Désanne van Brederode
27 juni 2019

Verdriet als stijlvorm

Over 'Mannen in mijn situatie' van Per Petterson