Stefan Zweig – Fantastische nacht en andere verhalen

Er staat veel op het spel in de verhalen van Stefan Zweig

Recensie door Reinier van Houwelingen

In 1942 publiceerde Stefan Zweig zijn laatste en beroemdste verhaal, Schaaknovelle. Datzelfde jaar voltooide hij zijn memoires en aansluitend pleegde hij samen met zijn vrouw zelfmoord. Uitgave van de novelle vond plaats in Buenos Aires, waarnaar ook de personages uit het verhaal per oceaanstomer op weg zijn en waarheen de schrijver zelf was uitgeweken terwijl de Nationaal-Socialisten de ‘wereld van gisteren’ en zijn droom van een verenigd Europa aan diggelen sloegen. Alle ingrediënten die Zweig tot een geliefd schrijver maken zijn in dit krachtige werkje aanwezig: een gedegen plot, sterke contrasten en veel psychologische spanning. Ria van Hengel vertaalde het opnieuw en plaatste het helemaal achteraan in een verzameling van 18 bekende en minder bekende korte verhalen van de Oostenrijkse succesauteur.

Aan zet

Opvallend veel teksten laten zich lezen als een schaakspel, een mentale krachtmeting tussen twee of meer opponenten. De handeling bestrijkt bijna zonder uitzondering een scharnierpunt in het leven van de beschreven personages. Dit geldt bijvoorbeeld meteen al voor het eerste stuk, ‘De gouvernante’, waarin Stefan Zweig een tweetal jonge kinderen ruw laat kennismaken met de hardvochtige wereld der volwassenen. Op een complexere manier doet hij dat later nogmaals in ‘Brandend geheim’, een echt coming-of-age verhaal over een jongen die de strijd aanbindt met de man die zijn moeder wil verleiden. Het kind ziet alles op het spel gezet; moederliefde, zijn wereldbeeld en de onbezoedelde toekomst, en hij vecht met een verbetenheid waaraan het de volwassenen ontbreekt. Zoals vaak bij Zweig culmineert de worsteling in een nieuwe geestelijke balans, die een rijker maar eveneens duurzamer gevoelsleven mogelijk maakt.

Naast inhoudelijke overeenkomsten tussen de diverse stukken, geschreven in een tijdsbestek van ruim veertig jaar, is ook de stijl van Stefan Zweig heel consistent. Dit zit onder meer in het barokke taalgebruik, dat soms passend maar soms ook wat ‘too much’ is. Zoals hier: ‘En toen is die knaap de hoge kasteeltrap weer afgegaan naar de tuin, die donkere kring waar de hemel matglanzend omheen ligt als een aureool en waar een volle, door vele onzichtbare bloemen uitgeademde geur hem lokkend tegemoet trilt (uit ‘Verhaal in de schemering’). De beelden die worden gebruikt, bijvoorbeeld om de natuur te beschrijven, zijn accuraat maar een tikje uitgesleten. Zweig gebruikt vrij veel woorden en moduleert weinig in het tempo waarin een plot zich ontwikkelt. Qua structuur gaat het meer dan eens om een verhaal in een verhaal of raamvertelling, maar een experimenterend karakter krijgt de vertelwijze nooit.

Onbeantwoorde liefde

Door de thematische en stilistische verwantschap binnen de verzameling laat Fantastische nacht en andere verhalenzich lezen als variaties op een thema, met een opmerkelijk constante kwaliteit. Binnen dit aangename landschap is ‘Brief van een onbekende’ één van de beste stukken. Het heeft een eigen reputatie, mede door de klassieke verfilming van Max Ophüls (Letter from an unkown woman, 1948). Een man ontvangt een brief waar als opdracht boven staat; ‘Voor jou, die mij nooit gekend heeft’. Hij pakt de brief op en de lezer leest rechtstreeks mee.

Aan het woord is een vrouw die in haar vroege puberjaren verliefd wordt op de nu aangeschreven man en hem haar hele leven trouw blijft. Hij heeft haar nooit herkend als degene die hij een vriendelijke blik schonk, noch de grootsheid van haar gevoelens nadien gepeild. Zonder wrok schrijft ze haar levensverhaal op en lucht ze haar hart, deze ene keer en louter op papier. Het beschreven fenomeen doet wat denken aan de Bieber-mania die menig tienermeisje de afgelopen jaren in z’n greep had. (Het achttienjarige popicoon Billie Eilish, inmiddels zelf een aanbeden superster en nog met reden ook, was zo’n meisje. Ze vertelt daarover dat dit voor haar een reële liefde was, die ze als perfect heeft ervaren zonder dat ze Justin Bieber ooit sprak of ontmoette.) De onbekende briefschrijfster kwam haar liefdesideaal wel in levenden lijve tegen, maar wachtte vergeefs op (h)erkenning. Deze vrouw bracht het ene offer na het andere en zette zichzelf uiteindelijk schaakmat in een voor haar opponent onzichtbaar gebleven partij. Ook na het uitlezen van de brief herinnert de man zich de vrouw niet.

De gehele verzameling van Fantastische nacht en andere verhalen overziend wekt het geen verbazing dat Stefan Zweig, zelf zo geworteld in het eerste deel van de 20e eeuw, nog steeds een geliefd auteur is. De korte verhalen die hij schreef zijn zeer toegankelijk en gaan over situaties die er echt toe doen in een mensenleven, momenten die om een beslissende zet vragen. Intense emoties of ervaringen worden ontrafeld en zo gepresenteerd dat ze, al is het maar als concept, herkenbaar zijn. Een literaire vernieuwer was Zweig niet en hij bespeelt vooral stilistisch een beperkt register, wat des te duidelijker wordt wanneer de achttien verhalen in deze fraaie uitgave achter elkaar worden gelezen. Toch blijven ook dan pareltjes als ‘Brief van een onbekende’ en ‘Schaaknovelle’ indruk maken.

 

 

Omslag Fantastische nacht en andere verhalen - Stefan Zweig
Fantastische nacht en andere verhalen
Stefan Zweig
Vertaling door: Ria van Hengel
Verschenen bij: Uitgeverij Van Oorschot
ISBN: 9789028293076
600 pagina's
Prijs: € 40,00

Meer van Reinier van Houwelingen:

Recent

28 september 2020

Fraai beschreven schoolgeluk

Over 'De gelukkigste klas' van Jack de Boer
24 september 2020

Verlangen naar verandering

Over 'Jouw zwaartekracht mijn veer' van Tom Van de Voorde
22 september 2020

De vreemdeling in huis

Over 'De vader van Artenio' van Frida Vogels
21 september 2020

Uitzicht op een huis met tuin

Over 'Lentetuin' van Tomoka Shibasaki
18 september 2020

Zelfspot in menselijk onvermogen

Over 'Hoe harder ik loop, hoe kleiner ik ben' van Kjersti Annesdatter Skomsvold

Verwant

Een antikrimi

Over 'De rechter en zijn beul' van Friedrich Dürrenmatt