Stasio Komar – De Liefdader

Goed, hè?

Recensie door Daan Lameijer

Sommige boeken bereiken het tegenovergestelde van wat ze proberen. Neem de ‘openhartige’ biografie van Patrick Kluivert, die eindelijk het ware gezicht van de oud-spits zou tonen. Het charmeoffensief resulteert in een beschamend interview met Wilfried de Jong, die de voetballer in verlegenheid brengt. In 1995 rijdt Kluivert namelijk een theaterdirecteur dood en pas twee dagen voor publicatie van de biografie (2006) neemt hij contact op met diens familie. Elf jaar later. Weg oprechtheid. Denk ook aan het levensverhaal van de ‘sympathieke’ Erica Meiland. Zij wordt voor xenofoob versleten, na een vergelijking van moslima’s met pinguïns. En wat te denken van Lale Güls debuutroman? Sinds het verschijnen van Ik ga leven wordt haar bewegingsvrijheid drastisch ingeperkt door intimidaties. Dat is geen leven. Exact dit averechtse effect heeft ook De Liefdader van Stasio Komar.

Het verhaal moet voelen als de genadeloze ontmaskering van een Nederlandse weldoener in Brazilië. Het wordt een slap aftreksel van Multatuli’s Max Havelaar. Hoe komt dat? Alle elementen lijken aanwezig voor een nietsontziend relaas over een favela-viespeuk. Op het eerste gezicht, althans. De ondertitel van De Liefdader luidt ‘Een roman die een stem geeft aan hen die zwijgen’. Op de voorkaft blikken twee schichtige kereltjes door een sleutelgat, als in een Juliana Fonds-reclame. De lezer moet nu denken: ‘In dit boek gebeuren heel, heel duistere dingen.’ Dat is ook zo, maar de ernst wil maar niet beklijven door cruciale keuzes van de schrijver in stijl, inhoud en genre.

Rio de genre

Komar begint zijn verhaal met een DISCLAIMER, in kapitalen: ‘Personages, locaties, voorwerpen, sferen (…) in deze roman zijn fictief. Identificatie met bestaande personen, plaatsen of situaties is geheel toevallig.’ Dat Komar zelf hulpprojecten opgezet heeft in Brazilië, staat dus volledig los van de misstanden in zijn boek. Tegelijk bevat De Liefdader achterin een Braziliaans-Portugese woordenlijst en een overzicht van locaties, personages en organisaties. Voortdurend schippert de schrijver tussen lyrische, bedwelmende fictie en objectieve non-fictie. En nee, hier is geen sprake van een bewust postmodern spel dat het spanningsveld tussen beide aftast. De waarheid gaat ons lezers vol in ons gezicht slaan, belooft Komars motto: ‘De waarheid is een jas: wie hem niet past, beschuldigt de kleermaker.’ En terecht… Kleermaker Komar begaat immers flink wat weeffouten.

De schrijver is bloedserieus, maar blijft worstelen met de vraag welk genre zich voor zijn verhaal leent. Een documentaire? Een reportage? Een roman? Wie schandalen onthult, verdient altijd respect. Zo ook Stasio Komar. Maar wie het zo belangrijk vindt de waarheid boven tafel te krijgen, kan dat het beste onomwonden of met messcherpe satire doen. De Liefdader laat beide na. Het boek is soft, dus zouteloos. Wijdlopig, dus saai. Onbewust over de schrijvers vooroordelen, dus pijnlijk.

Via ik-persoon Julian Udazkovski brengt de auteur het kindermisbruik van weldoener Arno Burgers aan het licht. Vooral de jongens in de straatarme favela’s zijn niet veilig voor Burgers. Komar, zelf journalist van beroep, propt zijn boek echter vol met overtollige beschrijvingen die voor journalistieke precisie moeten doorgaan. Ze ergeren vooral. Doordat het boek slordig meandert van feit naar fabel en verhaal naar verslag, wiegen Komars woorden ons in coma. Dan wordt wakker schudden met de waarheid vrij lastig.

Bijvoeglijke naamwoorden

De auteur verwart raak observeren met heel veel informeren. Aan het begin van elk hoofdstuk hangt er weer een andere sfeer. Die moet steeds expliciet beschreven worden. En nadien worden uitgelegd. Op pagina één reeds dreigt een omineus onweer, het voorteken voor rampspoed: ‘Vanaf de oceaan breidde een dek van bewolking zich snel uit in de richting van de stad. Grijze wolken sloten zich aaneen en de opgestoken wind joeg de duisternis naar het vasteland. In de verte zigzagden al bliksemschichten. De zinderende lucht verbond zich met het water. De golvende spiegel ving miljoenen deeltjes. Verblindende flitsen volgden elkaar met steeds kortere tussenpozen op. Ineens was er een lange grafiekvormige bliksem die de hemel spleet. De eerste donderslag liet niet lang op zich wachten. Een paar aarzelende druppels spatten uiteen op de stoffige ruit.’ Dit belooft weinig goeds.

Op diezelfde pagina is de broeierige warmte rondom Rio de Janeiro viervoudig voelbaar, waarna de lezer beseft: dit wordt vijfhonderd pagina’s lang zweten en ploegen. Als het taalkundig mogelijk was geweest, dan had De Liefdader meer bijvoeglijke dan zelfstandige naamwoorden gehad: ‘Passerende auto’s veranderden het stoffige wegdek in een vieze brij.’ Kleine jongens in een opvangcentrum klappen mee met de muziek van de juf en doen dat ‘met hun handen’. De doorbrekende zon is ‘stoffig’. Kan dat überhaupt? Wat te denken van deze vergelijking, waarin Burgers zijn eigen stichting moet beoordelen: ‘Burgers keurde niet alleen zijn eigen vlees, hij mestte het ook nog vet, sabbelde er een tijdje aan en stuurde het dan naar zijn eigen abattoir.’ Oké, hij deugt inderdaad voor geen cent. Maar hoe zit het met die integere, nietsvermoedende Julian Udazkovski zelf?

Goede inborst of borstklopperij?

Zoals gezegd claimt deze roman een stem te geven aan wie zwijgen. Als Komar daarmee verwijst naar de misbruikte favela-kinderen, dan is de claim volkomen leeg. De enigen die uitgebreid focaliseren en dus een stem krijgen, zijn een alwetende verteller en Julian Udazkovski. Als mogelijk evenbeeld van Stasio Komar moet deze journalist natuurlijk uit de bus komen als de good guy. En dat Arno Burgers een hond van een vent is, moge duidelijk zijn. Wanneer deze zijn walgelijke gedrag richting een jonge bedelaar tentoonspreidt, biedt Julian wel heel weinig tegengas. Het blijft bij ‘Je gaat wel speels met die jongens om, hè?’ Omgekeerd geldt voor De Liefdader: is dit niet veel te soft? Los daarvan verdienen Julians omschrijvingen van de lokale bevolking pas echt hoongelach en afkeer. Naar het schijnt, hekelt Julian de exotisering van Braziliaanse jongeren. Zijn woordkeuze verraadt toch een andere houding.

Continu struikelt de lezer over Julians ongelukkige formuleringen als ‘tengere jongetjes’, ‘straathandelaartjes’, ‘donkere gestalten’ en meer neerbuigende termen. De auctoriale verteller maakt het nog bonter: ‘wulps’ als de misbruikte meisjes zich bewegen, ‘weten ze uitstekend hoe ze mannen gek moeten maken’ en hebben ze ‘precies de leeftijd waarop hun kleine billen nog lekker zijn’. Dit soort kapitale blunders had Komar kunnen voorkomen door te kiezen voor een personaal vertelperspectief. Dat plaatst je écht in de hersenpan van een praktiserend pedofiel. Door deze keuze niet te maken en de pedofilie afstandelijk doch feitelijk te willen omschrijven, kan Komar zich geen subjectiviteit veroorloven. Helaas gebeurt dat wel met een onvervalst verlekkerde male gaze; het misbruik klinkt onbedoeld erotisch. Au. Dit kan toch nooit de bedoeling zijn van een roman die beweert onrecht aan te kaarten?

Compliment voor Komar

Komar stelt zichzelf hetzelfde doel als Peter R. de Vries en Kees van der Spek: onrecht en misdaad bestrijden. Desnoods als machteloze eenling. Van dat soort mensen kunnen er nooit genoeg zijn. Dat is en blijft nobel aan Stasio Komar. Al had De Liefdader meer effect gehad als non-fictieboek. Bijvoeglijke naamwoorden en lyriek gaan moeilijk samen met misbruikpraktijken in Brazilië. En al helemaal als die tierelantijntjes het schandaal overschreeuwen.

 

 

Omslag De Liefdader - Stasio Komar
De Liefdader
Stasio Komar
Verschenen bij: Uitgeverij Nobelman (2022)
ISBN: 9789491737916
520 pagina's
Prijs: € 24,95

Om Literair Nederland draaiende te houden, zijn wij afhankelijk van vrijwillige bijdragen. U kunt ons steunen via de rode knop. Waarvoor onze hartelijke dank!

4 reacties

  • Hans van Keken schreef:

    Nou deze recensent heeft het niet erg liefdevol willen bekijken. Wat is er trouwens neerbuigend aan: ‘tengere jongetjes’, ‘straathandelaartjes’, ‘donkere gestalten’ en meer neerbuigende termen”?. Heel functioneel en informatief zijn deze aanduidingen.
    Wel een nieuw woord geleerd: Auctoriale *. Wat is daar nu (weer) op tegen. Ik lees en herlees telkens weer de detectives van Robert van Gulik over rechter Tie. Die Tie weet alles: heerlijk toch.

    Ik heb me er niet aan gestoord, maar die reële info over die organisaties heb ik niet begrepen, d.w.z. weten in te schatten wat de functie daar van is.

    Wonderlijk die duiding alsof ‘het erotische gevoelens’ zou oproepen. . “De auctoriale verteller maakt het nog bonter: ‘wulps’ als de misbruikte meisjes zich bewegen, ‘weten ze uitstekend hoe ze mannen gek moeten maken’ en hebben ze ‘precies de leeftijd waarop hun kleine billen nog lekker zijn.” Die bonte beschrijving is juist nodig om het navrante weer te geven. Want het gaat hier om kleine kinderen. Die horen daar niets over te weten, laat staan dergelijk gedrag te vertonen. Ik vind het überhaupt knap en heel integer verwoord door de hele roman heen hoe sommige mensen hun erotische gevoelens verkleven met kindpersonen.

    Een bijzonderheid van deze roman is, dat het de lezer in staat stelt de wraak mee te beleven voor het ontstellende misbruik. Daar zorgt het zeer spannende plot voor.
    Mijn kritiek op deze recensent: hij gebruikt het ook voor de display van zijn technische romanschrijfkennis. Van geen van de dingen die hij noemt heb ik last gehad bij het lezen. Komar compliment!

    Een auctoriële verteller is een term uit de narratologie waarmee bedoeld wordt dat degene die het verhaal vertelt alwetend is.

  • Daan Lameijer schreef:

    Dank je wel voor je uitgebreide reactie, Hans. Heel goed dat De Liefdader in zijn geheel bij jou wel in de smaak is gevallen. Meningen kunnen verschillen en het is belangrijk daar ruimte aan te geven. Hartelijke groet, Daan Lameijer

  • Els Otten schreef:

    Ik sluit me graag aan bij de eerste reactie. Zelf heb ik het boek helemaal niet ervaren als soft of saai. Spannende verhaallijn, sterke dialogen, functionele sfeertekeningen, gedurfde thematiek, kortom een uitermate gelaagd boek dat verontwaardiging, medeleven en herkenning oproept.

    De opmerking ivm de ‘male gaze’ verbaast me bijzonder. Alsof de schrijver zich zou verlekkeren aan genoemde scènes. Dat lijkt me strijdig met de opzet van het boek.

    De opsomming van recente schandalen aan het einde van de roman is naar mijn idee enigszins overbodig. ‘De Liefdader’ spreekt immers voldoende voor zichzelf.

    Ik waardeer het dat de recensent diep in de tekst is gedoken en er inhoudelijk uitgebreid aandacht aan heeft besteed. Misschien een aanleiding voor nieuwe lezers om de tekst zelf te ervaren en kritiek te verifiëren.

    Met vriendelijke groet,

    Els Otten

  • Daan Lameijer schreef:

    Hier toch een wat langere reactie.

    Ook jij bedankt voor je reactie, Els. Wat betreft jouw verontwaardiging rondom mijn punt van de male gaze: ja, dat is dus precies mijn punt. Want zoals ik eigenlijk in de recensie al schrijf: de opzet van het boek is inderdaad strijdig met hoe hij de misbruikte kinderen typeert. Ze worden – lees het er gerust op na – geërotiseerd door een neutrale vertelinstantie. Een wat ongelukkige keuze. Let wel: verteller en schrijver zijn niet dezelfde. Dat heb ik gewoon aangestipt, meer niet. Uiteráárd bedoelde Komar dat niet zo, vandaar mijn bedenking. Logisch toch? Mijn constatering doet sommige lezers pijn, omdat zij dit boek wel goed vinden. Prima, al hoeven anderen dat niet over te nemen. Zeker niet wanneer daar tekstuele, stilistische en thematische argumenten voor aan te dragen zijn. Zoals ik doe. Maar sommige lezers gaan nog verder en verwijten mij ‘dat ik slechts mijn kennis wil etaleren’. Wonderlijke neiging om mijn intenties negatiever te verwoorden dan ze zijn. Dat een mening niet behaagt, wil niet zeggen dat ze kwaadaardig is.

    Spannende verhaallijn: vond ik niet, want de clou wordt zelfs al weggegeven op de achterkant, omdat Komar daar de focus helemaal niet op heeft willen leggen. Functionele sfeertekening: welke functie heeft die overdadige lyriek met heel veel adjectieven precies, in een verhaal dat een schandaal moet reconstrueren? Gedurfde thematiek: ik snap niet wat je daarmee bedoelt. Het onderwerp is voor sommigen taboe, misschien bedoel je dat. Maar een ‘strekking’ / ‘moraal’ van De Liefdader (het slechte teweegbrengen door goede bedoelingen), komt wel vaker voor en is niet per se gedurfd. Gelaagd vind ik het evenmin, eerder verwarrend. De ene keer lees ik een reportage, de andere keer een documentaire, dan weer een Latijns Amerikaanse roman van gewild Márquez-allure, en soms een detective. Dat probleem stippen Hans en jij dan ook aan: er zitten te veel details in, opsommingen en objectief ogende lijstjes die zogenaamd voor volledigheid moeten doorgaan. Ze zijn vooral overtollig. Exact die tweeslachtigheid van lyrisch willen zijn én zakelijk/onthullend, vormde de basis van mijn kritiek. Want die twee gezichten doen elkaar teniet. Noem m’n benadering liefdeloos, gemeen, ijdel… het is uit liefde voor literatuur en taal.





 

Meer van Daan Lameijer:

→

Recent

Zoektocht naar herinneringen
4 april 2024

Zoektocht naar herinneringen

Over 'Jo' van Judith Herzberg
Brieven vol treffende uitspraken, ontboezemingen en observaties
3 april 2024

Brieven vol treffende uitspraken, ontboezemingen en observaties

Over 'Willem Witsen (1860-1923). Een kunstenaarsportret in brieven' van Bezorgd door Linda Modderkolk, Odilia Vermeulen, Ester Wouthuysen.
Een prentenboek met hoopvolle boodschap
30 maart 2024

Een prentenboek met hoopvolle boodschap

Over 'Ooit, ergens' van Amanda Gorman
Klein bier
29 maart 2024

Klein bier

Over 'De wachters' van Tahar Djaout
Het bordeel van Santa María
27 maart 2024

Het bordeel van Santa María

Over 'Lijkendrijver' van Juan Carlos Onetti

Verwant