Sasja Janssen – Happy

Liever het zwembad dan de zeven zeeën

Recensie door Maarten Buser

Als je een poëticaal statement wil maken, is het openingsgedicht daarvoor een handige gelegenheid. Sasja Janssen past die strategie toe in haar laatste bundel Happy met de openingssectie getiteld: ‘Aan de lezer’ (hallo Baudelaire). De afdeling bevat één gedicht, met een titel die al aangeeft dat het een gedicht over poëzie is: ‘Ballade van de dichteres’. Maar er is iets vreemds aan die titel, je kunt haar ook lezen als ‘Ballade óver de dichteres’. Het gedicht laat vervolgens zelf ook zien hoe het met de dichter(es) aan de haal gaat. Die beweert eerst nog: ‘De zeven zeeën zie ik graag, maar een zwembad ommuurd / met bomen en uitstulpende bloemen aan de rand is genoeg’.

Naar een poëtica-statement kan dat als volgt vertaald worden: het afgebakende, overzichtelijke en kunstmatig gestructureerde wordt verkozen boven het natuurlijke, woekerende en daardoor wellicht onoverzichtelijke of moeilijke. Toch gaat Janssen in Happy steeds weer de kant op van de zee – alsof de bundel niet wil gehoorzamen aan de opgelegde poëtica en de taal haar eigen weg gaat. ‘Ballade van de dichteres’ is bijvoorbeeld een gedicht dat overkomt alsof het op een stromende wijze (om bij de watermetaforen te blijven) is geschreven. Het brengt een karakteristiek in gedachten die Thomas Vaessens (hoogleraar Nederlandse letterkunde) eens van de gedichten van Lucebert gaf: ‘poëzie die zijn eigen ontstaansproces laat zien. […] Sommige van zijn gedichten gaan niet alleen over hun ontstaan […], maar ze zijn het [proces] ook. Bijvoorbeeld omdat ze dezelfde zichtbare, lineair-associatieve voortgang vertonen als de solo van de jazzmusicus.’

Bij Janssen is er op vergelijkbare wijze eerst de zee, dan het zwembad, en dan frases als ‘ik geloof enkelen wilden me afdrogen’, ‘Ze omklemden me als een zwemband’ ‘ik zag hoe mijn kleine rog naar de bodem zwom’ en ‘Een vrouw dook mijn borst op en drukte de vinnen op mijn huid’. Het is niet moeilijk je voor te stellen hoe zee en zwembad al die andere water-associaties oproepen. Hoewel ze aanvankelijk als tegenpolen worden gepresenteerd, raken ze bovendien met elkaar vermengd: ‘rog’ en ‘vinnen’ verwijzen naar vissen, en die heb je natuurlijk niet in een zwembad. De zee wint uiteindelijk toch.

In dat stromende zit zowel de kracht als het pijnpunt van Happy. Er zitten fantastische regels bij, maar die bevinden zich niet zelden in iets te wijdlopige gedichten die nogal ondoordringbaar lijken met hun ophoping van beelden en associaties. Zoals uit het vijf pagina’s overwoekerende titelgedicht:

Naar Roemenië moest ik, om de stuifwolken van koren
op de wegen, verliefde kleur voor bijen en horzels
ik vroeg waarom, het is daar de heet gewassen hemel
omdat je er nooit weer komt, zoveel weet jij wel.
Thuis leg ik het ruwe kleed van Sapâna onder de jachttafel
waaraan ik met blijven zitten begin.

Hier veel kauwtjes op klapperende afspraken
ze vliegen in patronen en twijfelen zelden, als de zon ze
zwarter maakt, blijven ze stil, met pincetbekjes open.
Hoe kiezen ze de liefde voor één andere kauw, hun veren
graven hetzelfde de lucht wrakkig? Droevig maakt het
dat denken in mensen in dierenkoppen.

Het is nogal wat om te behappen, en dat kan wrevel opleveren. Maar eigenlijk past een dergelijke mateloosheid wel bij deze bundel waarin er steeds een strijd tussen natuur en kunst(matigheid) gesuggereerd wordt, zoals zee versus zwembad.
Happy kent een opvallend grote hoeveelheid dieren – onder meer een rog, koeien, een dood hondje, vogels, wespen, mieren –, én diverse verwijzingen naar kunstenaars als Shinkichi Tajiri en Henri Matisse. Ook zijn er diverse (mogelijke?) echo’s van auteurs als Ashbery, Rimbaud, Nijhoff, Kees Ouwens en Borges. In de lijn van taalfilosoof J.L. Austin stelt ze: ‘Als onze taal happy is, dan ook onze daden’. Kort door de bocht want taal representeert niet alleen de wereld om je heen, maar schept die ook. Wie echter denkt dat het voor een dichter vrij logisch is om de eigen praktijk (onvoorwaardelijk) op één lijn te stellen met de kunst komt bedrogen uit.

Het gedicht ‘Mindfuck’ is een mooi voorbeeld van hoe natuur en taal met elkaar verbonden worden. Het begint met de suggestie van een bijenkolonie: ‘Wanneer de koningin zegt het woord naar binnen / te dragen, is weelde ons antwoord, overal werk / slepen met werk, bladkamers bouwen’. Omdat de eerste regel gelijk de taal in het gedicht betrekt, echoën de bekendste bijen uit de Nederlandse poëzie mee: Nijhoffs ‘Het lied der dwaze bijen’. Daarin gaan deze insecten op zoek naar het hogere – ‘hoger honing’ –, dat ze niet weten te bereiken. Janssens gedicht eindigt wel succesvol: ze laat een mens – een dichter – een kolonie insecten inzetten om samen te scheppen:

Thuis open ik de post.
De werksters die ik heb besteld zijn goed
aangekomen, maar in plaats van een koningin valt het woord
uit de envelop. Terugsturen is gratis, maar het woord bijt
zich vast in mij.
Het idee, dat wij scheppen.

Misschien is de lezer wel degene die à la Nijhoffs dwaze bijen het hogere – of diepere – niet bereiken, of misschien is het de dichter zelf. Het woord verving immers al de koningin en nu neemt het ook nog eens de dichter over. De taal kiest haar eigen daden. ‘Mindfuck’ laat zich om meerdere redenen lezen als Happy in het klein (stiekem ook een beetje vanwege de titel): poëzie als een bijenkorf of een mierennest. De indruk van zo’n insectensamenleving kan chaotisch zijn, maar de dieren weten wat ze moeten doen. Happy heeft wellicht ook zo’n interne logica – of die nu van de dichter is of van de poëzie zelf – die van buitenaf soms moeilijk te zien of te begrijpen is. De bundel laat zich moeilijk benaderen, maar als je doorzet openen zich diverse lagen die  beklijven.

 

 

Omslag Happy - Sasja Janssen
Happy
Sasja Janssen
gedichten
Verschenen bij: Querido (2017)
ISBN: 9789021407197
64 pagina's
Prijs: € 16,99

Meer van Maarten Buser:

Recent

15 november 2018

Het zoeken naar de juiste context

Over 'De verzuimcoördinator' van Nicole Montagne
13 november 2018

Schuld en geluk na val van de trap

Over 'Afgelegen' van James Wood
12 november 2018

Zwanger van dood

Over 'De lange droogte' van Cynan Jones
9 november 2018

Deze roman is een fantastische reflectie op het schrijverschap

Over 'Als de schaduw die verdwijnt' van Antonio Muñoz Molina
7 november 2018

Alzheimer en andere teloorgangen

Over 'Kleine helden zijn wij' van Stijn van der Loo