Sander Kollaard – De laatste dag van de koning

Geluk schuilt in het ontdekken van schoonheid

Recensie door Ben Koops

Sander Kollaard kiest ervoor de bundel De laatste dag van de koning te beginnen met verwondering. In het eerste verhaal, Onmiddellijke terugkeer van uw geliefde, verwondert een kind aan het strand zich over de spiraalvormige heuveltjes zand waar wormen onder zitten. Verwondering vormt de grondhouding van de verhalen. In dit boek toont Kollaard zich naast een begenadigd verteller van korte verhalen ook een vaardig essayist. Met een zeer eigen stemgeluid, lucide en behoedzaam formulerend en beschouwend.  

De personages die Kollaard schept zijn vaak op zoek, naar dierenskeletten of naar hun eigen plaats in de wereld. Zelden voelen ze zich ergens op hun plek of in een vertrouwde bubbel. Er is altijd een nieuwsgierigheid, een fascinatie voor wetenschappelijke principes en de drijfveren van mensen. Ze worden aangetrokken door de ‘schoonheid die voortvloeit uit een trefzekere ordening, zoals de schoonheid van een antieke tempel, een strijkkwartet van Beethoven of een natuurwet.’ Vaak worden ze gegrepen door kleine details die anderen ontgaan. Een hapering in het beeld van de televisie, een visitekaartje van een medium of wat het interieur zegt over iemand. De op een nauwkeurige, aandachtige manier beschreven kleine voorvallen doen een strakke regisseur vermoeden. 

De afstand tot een ramp

De hoofdpersonen van Kollaard zijn zich altijd bewust van de aanwezigheid van ‘Meester Dood’. Die schuilt in kleine dingen, zoals de afstand tot een ramp en de macht van het toeval. De details waar de auteur de aandacht op vestigt variëren. In De trogkrabber bijvoorbeeld is het een stuk gereedschap in een autowrak dat de hoofdpersoon tijdens een wandeling aantreft. Als hij erachter komt waar het voor dient, schiet hem meteen een lokale mythe te binnen. En dan gaan zijn gedachten via een rotsformatie van een versteende bruid in Corsica naar Nescio en naar het heelal. Kollaard heeft een lichtvoetige, essayerende pen en speelt een grillig literair spel met feiten. Soms verhullend en fictief, soms vermengd met biografische elementen, vaak over schrijvers. Bijvoorbeeld in het verhaal Over de merkwaardig lichte gang van Fernando Pessoa. Daarin is een hardloper op zoek naar zijn vermiste vriend, ondertussen filosoferend over de gesprekken die ze samen hebben gehad over Pessoa.

Kollaard is zich ervan bewust dat we onszelf verhalen vertellen om de wereld te ordenen. Het ik hangt als los zand aan elkaar en als de mythes wegvallen blijft er rauw verdriet over. Over de sterfelijkheid van de mens en de schaduw die de dood werpt. Tegenover zekerheid stelt Kollaard twijfel en in de plaats van wijsheid komt alleen een ‘stakkerig wijs zijn’ zoals hij het met Nescio zegt. Voor zijn hoofdpersonen schuilt de troost vaak in kunst, zoals de plooi in het kleed van een beeld, of een kleur in het landschap die met schildershand gemaakt lijkt. Waar ze voor even ‘verlossing vinden van het verpletterende besef dat de tijd maar één richting kent.’

In de eerste plaats is Kollaard een lezer, schrijft hij, en hij laat dat zien door zijn literaire kritieken. Hij bespreekt het werk van uiteenlopende schrijvers, waaronder Judith van Nimwegen, Stephan Enter en Judicus Verstegen. Schrijvend over het werk van Enter concludeert hij voor zichzelf dat stijl een kern-ingrediënt hoort te zijn in de roman. Zo reflecteert Kollaard over wat een roman uniek maakt. Tegen de ‘vrijwel volledige vernietiging van ons leven’ legt de roman iets van het leven vast. De complexiteit van de roman toont volgens hem de onzekerheid van het leven. De roman is van levensbelang, omdat hij perspectief biedt op andere ervaringen. Voor Kollaard is dit een houvast: ‘Dankzij boeken kan ik me tot de wereld verhouden. Door te lezen en te schrijven knoop ik me vast aan een wereld die anders onbegrijpelijk zou zijn.’ 

Vluchtig geluk

Vaak worden zijn karakters bedrogen door de herinnering, zoals de Russische doelman Dassajev in het verhaal En Dassajev verbijsterd achterliet. Het is afhankelijk van het personage wat voor verklaring hij of zij voor de chaos heeft. Zelf is Kollaard eerder geneigd om een breder perspectief te zoeken. Zoals Janet die in Het einde van de verlichting zegt: ‘De werkelijkheid is een chaos. Dat een uitzonderlijke gebeurtenis betekenis suggereert, zegt iets over ons, maar niets over de werkelijkheid. Toeval is overal.’ Wat overblijft is giswerk, in de literatuur en de wetenschap. Dit giswerk leidt vervolgens tot een wetenschappelijke theorie of een roman, beide kunnen mooi zijn, zegt Kollaard. Als een van de beste voorbeelden noemt hij Darwins evolutietheorie.

Wat we nog uit de ‘gapende muil van de tijd’ kunnen redden zijn meestal kleine dingen, herinneringen, of een vluchtig gevoel van geluk. Geluk schuilt voor Kollaard onder meer in het ontdekken van de wonderlijke schoonheid van Darwins wormen in diens ‘Wormenboek’, het laatste dat Darwin voor zijn dood schreef. Het is ’tegen de duisternis in schrijven’ en ‘het voertuig zijn van verbeelding en inval, impuls en herinnering.’ Het vluchtige geluk, meent Kollaard, schuilt in schitterende taal, de taal die ons bij de hand neemt. Ook lezen is ten diepste autobiografie, schrijft hij. Via het verhaal van een ander komen we bij ons eigen verhaal: ‘Goede literatuur verlost de lezer en de schrijver van zichzelf.’ We zetten voor even een andere bril op en onze kijk verandert. Hij noemt literatuur zelfs een alternatief voor religie, het is immers een manier om de wereld te begrijpen.

Schatgraven

Veel van deze verhalen en essays zijn als eerste gepubliceerd in Tirade en De Gids. Daarnaast zijn er een paar nooit eerder gepubliceerde stukken. Sommige verhalen zoals Winkelcentrum Vredeburg Noord intrigeren en smaken naar meer. De essays zijn hoogtepunten. Hier doet Kollaard het nodige uit de doeken over zijn persoonlijke opvattingen, bijvoorbeeld als het over engagement gaat. De laatste dag van de koning levert het beeld op van een eigenzinnige schrijver die ambachtelijk te werk gaat en voor even een raam openzet waarna een grandioos perspectief opdoemt. Zijn opvattingen over de troost van literatuur onderschrijven zijn talent voor poëtische meditaties over het leven. Dit maakt deze gevarieerde bundel geschikt om in te schatgraven op zoek naar diezelfde verwondering als die Kollaard beschrijft.

 

 

Omslag De laatste dag van de koning - Sander Kollaard
De laatste dag van de koning
Sander Kollaard
Verschenen bij: Uitgeverij G.A. Van Oorschot B.V.
ISBN: 9789028211025
456 pagina's
Prijs: € 27,50

Meer van Ben Koops:

Recent

3 december 2021

De beste hoofdstukken zijn die over herinneringen aan de doden

Over 'Opkomst & ondergang van de Citroën Berlingo' van Jo Komkommer
2 december 2021

Een ontmoeting met grote gevolgen

Over 'De wereld van Italo Svevo' van Rob Luckerhof
1 december 2021

Aangespoord door de biografie van Louis Lehmann

Over 'Wat boven kwam' van Louis Lehman
29 november 2021

Doodsverlangen in een dorp

Over 'Stenen eten' van Koen Caris
26 november 2021

We zijn allemaal vluchtelingen

Over 'Vlieg weg, vlieg weg' van Paulus Hochgatterer

Verwant