Samenstelling, inleiding en annotatie: Hein Aalders en Menno Voskuil – Logboek Slauerhoff

‘Zelfbehoud is alleen in eenzaamheid’

Recensie door Kees Bakhuijzen

De dichter Jan Jacob Slauerhoff stierf in 1936, maar zijn werk en persoon blijven onverminderd populair. In de afgelopen jaren verschenen nieuwe edities van zowel zijn Verzameld Proza als zijn Verzamelde Gedichten, en onlangs verscheen bij Nijgh & Van Ditmar Logboek Slauerhoff, Dagboeken & Reisverslagen, samengesteld door Hein Aalders en Menno Voskuil in een zeer fraaie uitgave. De populariteit van Slauerhoff ligt natuurlijk naast de kwaliteit van zijn werk in de thematiek van de eeuwige reiziger, de scheepsarts die de wereldzeeën bevoer en verre continenten aandeed zonder ooit rust te vinden. Uit alle documenten blijkt de rusteloze geest van Slauerhoff.

Rusteloze reiziger

Als hij op zee was verlangde hij vaak naar de wal, maar zodra hij aan wal was wilde hij weer weg de zee op. Het is opvallend hoe vaak hij een nieuwe plaats teleurstellend vindt. Bijna altijd wil hij weer verder. Nergens voel ik mij zo levend als op zee, zo zegt hij in 1922 in een brief aan schrijver en dichter Roel Houwink. Het leven als scheepsarts bleek echter ook niet zijn ultieme droom, maar verschillende pogingen het op het vasteland te proberen mislukten eveneens. Toen hij eindelijk had besloten dat hij een beschikbare baan als assistent bij een kliniek in Rotterdam toch wel wilde, was de positie al vergeven. Een poging zich te vestigen als huisarts in Marokko liep uiteindelijk op een teleurstelling uit. Gelukkig bood het schrijven hem altijd weer troost, het was zijn eeuwige uitvlucht. Niet voor niets luidt zijn misschien wel beroemdste zin Alleen in mijn gedichten kan ik wonen. En ondanks de vriendschappen, liefdes en collega’s bleef Slauerhoff ook een einzelgänger. Zelfbehoud is alleen in eenzaamheid’, zo schreef hij al op jonge leeftijd in zijn dagboek. Toch was dit ook een vloek want op zee ervoer hij vaak een ‘verpletterende eenzaamheid’, aldus de samenstellers.

Kritisch proza

Naast dagboekfragmenten en reisverslagen bevat dit logboek passages uit brieven en verspreide documenten, zoals een lezing voor de Volksuniversiteit. De dagboekpassages gaan soms mank aan een staccatostijl, maar zelfs dan blijft het voor de Slauerhoff fan boeiend. De reispassages die hij voor verschillende tijdschriften schreef vormen het hoogtepunt van dit Logboek. Vaak nuchter en feitelijk, maar ze laten soms ook bloemrijk taalgebruik zien. Slauerhoff spaart de benepen Hollandse – of in bredere zin de Westerse – burgerman niet, en opvallend is ook hoezeer hij oog heeft voor – en kritiek uit op – het opkomend toerisme, dat natuurlijk nog in de verste verte niet lijkt op het massatoerisme van onze tijd. Is het weer ironie van het noodlot dat ik, die altijd naar het barbaarse hunkerde en de stilte en het zwijgen en de vrijheid, steeds moet leven in een schijnbeschaving, iedere avond mij kleed, allerlei gepraat zonder zin moet aanhoren en flauwe scherts, niet kan zwijgen naar mijn zin en in plaats van over steppen te zwerven, in oerwouden om te tasten, op een schip leef dat 150 meter lang is, en in smalle gangen tussen luxehutten loop en op wandeldekken voor gelede dekstoelen met luie verwende cultuurmensen en parvenuen.’

Ook de lokale bevolking spaart hij niet, al is hij daarbij vaak wel wat milder. Hierdoor, en door de mix van nuchtere feiten en bloemrijke taal doet hij soms denken aan een vroege versie van V.S. Naipaul, al gaat zijn antropologische kijk niet zo diep als bij Naipaul. ‘Het is een eeuwig misverstand dat de zeeman vreemde landen kent. Hij komt er wel, maar hij ziet ze niet, tenzij ’s nachts wanneer alle katjes grauw en alle danshuizen verlicht zijn.’

Liever fictie dan feit

De reisverslagen zijn stilistisch hoogstaand en inhoudelijk altijd boeiend. Hoogtepunt is zijn reisverslag van Hong Kong en Macau. Natuurlijk is er in zijn beschrijving van de voormalige Portugese kolonie aandacht voor de voor hem zo belangrijke grote Portugese dichter van het epos De Lusiaden, Luís de Camões, die hij de hoofdrol zou geven in zijn beroemdste roman Het Verboden Rijk. ‘Als een oude gravure zo scherp afgetekend ligt Macau tegen het zwaar azuur van de middaglucht. Onthullend is hoe Slauerhoff blijk geeft de verbeelding te verkiezen boven de – teleurstellende – realiteit. ‘En toch, het ware bekoorlijker geweest hier niemand te leren kennen. ’t Is waar, ik zag even in het familieleven der oude Macause geslachten. Maar de stad was meer zijn eigen legende gebleven, zou meer geheimen achter zijn muren bewaard hebben die ik later in verbeelding had kunnen ontdekken.’ – De waarheid is heel wat minder exotisch dan hij had gedacht en doet hem zelfs aan de benepen Hollandse sfeer van Hildebrand denken. Mooi zijn ook de uitgebreide ‘Indrukken van een reis naar de Golf van Guinee’ – inclusief een uiterst negatief verslag van de tussenstop in Bordeaux, ‘Zomerhel. Nergens schaduw. Schroeiend gras./ ’t Water is niet meer vloeibaar, gloeiend glas.’ En ‘Wat de naam Bordeaux in het meervoud betekent, dàt zijn de brave burgers die allen in het enkelvoud leven, vergeten. Vandaar dat de stad ondanks dat meervoud van Bordel zo burgerlijk en solide aandoet.’

Poëzie

Het Logboek bevat ook veel gedichten, soms alleen een aanzet (waartussen ook de nodige rijmelarij), soms een half voltooid gedicht, maar ook klassiekers als zijn beroemde gedicht over het geïsoleerde eiland Fernando de Noronha, zo’n 1.000 km voor de Braziliaanse kust.

Soms vertoont de stijl van Slauerhoff de invloed van de Tachtigers, zoals in zijn beschrijving van de Borobudur op Java, ‘Hoe geheimzinnig duisteren de Boeddha’s in de stupa’s op het plateau dat de zeven gaanderijen dekt.’ Verder is de taal niet geheel vrij van wat wij nu wellicht als racistisch zouden zien, al blijft dat beperkt. Zo op het oog is dat nergens aangepast en dat siert de samenstellers. Opvallend is de communistische bevlogenheid van Slauerhoff, al stamt dit uit de jaren twintig, toen van de wreedheid onder Stalin nog nauwelijks iets bekend was. “En toch moet vóor alles stelling genomen worden tegen bezit. […] Alle bezitters in Indië en Oost-Azië zijn van een stompzinnige arrogantie die doet wensen dat de Russische sikkel eenmaal door deze rotte aren varen zal, dat de Russische hamer eenmaal deze merendeels kale schedels zal verbrijzelen.”

Malaria

Het Logboek sluit af met een zeereis westwaarts, met in het eerste hoofdstuk een weinig positief verslag van Barbados, ‘naargeestig en stoffig’. Maar nadat hij onder andere ook een deel aan Curaçao heeft gewijd, eindigt het met Costa Rica, ‘een vredig welvarend land’. Dat positieve beeld komt niet in de laatste plaats omdat hij in het kleine Centraal-Amerikaanse land zijn nieuwe liefde Caridad Rodriguez ontmoet. Slauerhoff zit na deze reis nog vol nieuwe plannen, maar de werkelijkheid haalt hem in. Een nieuwe reis naar Costa Rica, of zich als arts aansluiten bij de internationale brigade van de republikeinen in de Spaanse Burgeroorlog, daar moet hij uiteindelijk van afzien. De malaria die hij heeft opgelopen op zijn laatste reis naar Zuid- en Oost-Afrika noopt hem op weg terug naar huis in Genua doodziek van boord te gaan. De verdere reis gaat over land. Terug in Nederland eindigt hij uiteindelijk in Villa Carla in Hilversum, waar hij op 5 oktober overlijdt. Gelukkig is er een enorm arsenaal aan egodocumenten van Slauerhoff, en dit Logboek, een waar genot voor de vele Slauerhoff fans.

 

 

Omslag Logboek Slauerhoff   - Samenstelling, inleiding en annotatie: Hein Aalders en Menno Voskuil
Logboek Slauerhoff
Samenstelling, inleiding en annotatie: Hein Aalders en Menno Voskuil
Dagboeken & Reisverslagen
Verschenen bij: Uitgeverij Nijgh & Van Ditmar (2023)
ISBN: 9789038812540
424 pagina's
Prijs: € 34,99

Om Literair Nederland draaiende te houden, zijn wij afhankelijk van vrijwillige bijdragen. U kunt ons steunen via de rode knop. Waarvoor onze hartelijke dank!

1 reactie

  • Hans Altena schreef:

    Prachtige recensie Kees, zo zouden de recensies meer moeten zijn, maar het is ook een mooi inspirerend boek, je beoordeling slinger ik morgen in prime time op X, ik had de luiken al gesloten

Geef een reactie





 

Meer van Kees Bakhuijzen:

Recent

Ontroerende familiegeschiedenis
13 juni 2024

Ontroerende familiegeschiedenis

Over 'Autobiografie van een flat' van Otto de Kat
Het wegdenken van woorden
12 juni 2024

Het wegdenken van woorden

Over 'Bijna 90 Hopla’s' van Judith Herzberg
En weer daarheen gaan waar hij vandaan kwam
11 juni 2024

En weer daarheen gaan waar hij vandaan kwam

Over 'Ochtend en avond ' van Jon Fosse
Wijsbegeerte of reisbegeerte
10 juni 2024

Wijsbegeerte of reisbegeerte

Over 'Onder een andere hemel ' van Joke Hermsen
Moederkloek
8 juni 2024

Moederkloek

Over 'Roversjong' van Jef Aerts

Verwant