Ronald Prud'homme van Reine – Onthoofdingen in de Hofstad

Het leven van de Oldenbarnevelts nazaten van Johan Van Oldenbarneveld

Recensie door Kris Mattheeuws

Vierhonderd jaar geleden op 13 mei 1619, was er de omstreden onthoofding van ‘Vader des Vaderlants’ Johan van Oldenbarnevelt. Een gebeurtenis die nog steeds gespreksstof oplevert bij vele historici en waarover uitgerekend dit jaar verschillende boeken verschijnen. Historicus Ronald Prud’homme van Reine maakte naam met zijn biografieën over de zeehelden Michiel de Ruyter, Maerten en Cornelis Tromp en Piet Hein, maar besloot zich daarna te verdiepen in de 17e- eeuwse geschiedenis van de Republiek der Nederlanden. In 2013 verscheen zijn werk over de moordenaars van Johan de Witt, in 2016 het boek over de zelfmoord van Van Speijk. Nu sluit hij zijn trilogie af met het verrassende Onthoofdingen in de Hofstad – De val van de Oldenbarnevelts. Inderdaad, een meervoud, want waar het in alle andere werken over van Oldenbarnevelt stopt bij de onterechte terechtstelling van de landsadvocaat, gaat Prud’homme van Reine een stuk verder in de geschiedenis en toont hij de gevolgen van deze executie voor zijn gehele familie.

Minutieus bronnenonderzoek

De auteur gaat gedetailleerd te werk. Zijn minutieus bronnenonderzoek leverde hem heel wat stof op die hij detail na detail verwerkt in zijn omstandige geschiedenis. In zijn inleiding schetst hij de figuur van Oldenbarnevelt als ambitieuze intellectueel met een enorme gedrevenheid die één belangrijke zaak miste: sociale status en afkomst. Zijn hele verdere leven zal hij daaraan werken door zichzelf een gefingeerde stamboom toe te eigenen en ervoor te zorgen dat zowel zijn zonen, door een gedegen opleiding en uitgekiende contacten, als zijn dochters, door goed uitgekozen huwelijkspartners, in hoog aanzien komen te staan op de sociale ladder.

Johan van Oldenbarnbevelt vs. Maurits van Nassau

Het levensverhaal van Johan van Oldenbarnevelt is als een sprookje met een slechte afloop. Hij klimt steeds hoger op de sociale ladder en schopt het tot landsadvocaat, in welke functie hij eigenlijk de hoogste bestuurder is van de Republiek der Nederlanden. Hij beslist over de binnenlandse politiek en de financiën en is hét aanspreekpunt bij uitstek voor de buitenlandse politiek. Hij onderhoudt goede contacten met de koning van Frankrijk en de koningin van Engeland, die natuurlijk de strijd met Spanje nauw in de gaten houden. Belangrijker is zijn verhouding met de hoogste militaire gezagvoerder, Maurits van Nassau, prins van Oranje. Hoewel ze een tegengesteld karakter hebben, heerste er aanvankelijk wederzijds respect en is er een goede samenwerking.

Dat verandert wanneer het Twaalfjarig Bestand aanbreekt. Maurits wil verder oorlog voeren, van Oldenbarnevelt kiest voor een diplomatieke oplossing. Als ook het godsdienstige conflict tussen remonstranten en contraremonstranten hoog oplaait, en beide hoofdrolspelers ook daar een tegengestelde houding aannemen, loopt het volledig mis. Van Oldenbarnevelt neemt enkele beslissingen die lijnrecht ingaan tegen Maurits en dat leidt uiteindelijk tot de arrestatie van de landsadvocaat. Na een schijnproces dat ettelijke maanden duurt, wordt hij ter dood veroordeeld en op 13 mei 1619 valt de bijl. De auteur laat ook niet na een ontluisterend beeld te schetsen van prins Maurits. Oorlogszuchtig en wraakzuchtig deinsde hij er niet voor terug om de wet naar zijn hand te zetten of te overtreden. Bovendien was hij een vrouwenversierder en had overal in het land bastaardkinderen rondlopen.

Afrekening met de Van Oldenbarnevelts

Halverwege het boek is Johan van Oldenbarnevelt geëxecuteerd en dat maakt dit werk zo uniek. Het vervolg is een boeiend stuk geschiedenis dat minder bekend is bij het brede publiek. Na de executie breekt Maurits onmiddellijk zijn woord: hij had beloofd zorg te dragen voor de nabestaanden van van Oldenbarnevelt, maar niets is minder waar. De goederen worden verbeurdverklaard, zodat de familie alles kwijt is. De zonen, Willem en Renier, verliezen al hun belangrijke posten en aanstellingen en worden gemeden door iedereen. Bij de remonstranten leefde er ook bijzonder veel ongenoegen over de manier waarop Van Oldenbarnevelt was aangepakt en geëxecuteerd. Kortom, er ontstond een voedingsbodem om iets te ondernemen tegen Maurits.

Mislukte aanslag op Maurits

In wat volgt, beschrijft de auteur de omstandigheden en aanloop naar de mislukte aanslag op Maurits door Willem en enkele remonstranten. Willem van Oldenbarnevelt maakte de fout door te veel mensen en enkele onbetrouwbare kornuiten bij het complot te betrekken. Renier, die helemaal niet betrokken wou zijn, kwam uiteindelijk over de brug met geld om de aanslag te financieren. Het complot kwam echter aan de oren van Maurits en alle betrokkenen werden gearresteerd en terechtgesteld. Willem kon ontkomen en zou de rest van zijn leven in ballingschap in Brussel doorbrengen. Renier had minder geluk en werd 4 jaar na zijn vader ook geëxecuteerd in de Hofstad.

Lotgevallen nabestaanden

Prud’homme van Reine sluit zijn werk af met een overzicht van de lotgevallen van de overgebleven familieleden en nakomelingen van Van Oldenbarnevelt. Veel lof is er voor Jacob Westerbaen, die na de dood van Renier met diens vrouw huwde. Westerbaen, begenadigd dichter en vaak in één adem genoemd met Vondel, Cats en Huygens, schreef meerdere teksten over Johan van Oldenbarnevelt en werkte zo mee aan diens eerherstel. Hij zorgde er mede voor dat de herinnering aan hem levendig en positief bleef.

Met Onthoofdingen in de Hofstad is Prud’homme van Reine erin geslaagd een stuk (vergeten) vaderlandse geschiedenis op boeiende en aangename wijze te brengen. Sommige lezers zullen de vele details storend en vertragend vinden, maar de auteur heeft hiermee geprobeerd een zo uitvoerig en volledig mogelijk beeld te schetsen van de omstandigheden en gebeurtenissen.  Op die manier is er een inkijk in de karakters en maatschappelijke context van een bijzonder boeiende periode. Een sterk staaltje geschiedschrijving met een goede wetenschappelijke onderbouwing, gegoten in een vlot lezend verhaal.

 

Omslag Onthoofdingen in de Hofstad - Ronald Prud'homme van Reine
Onthoofdingen in de Hofstad
Ronald Prud'homme van Reine
De val van de Oldenbarnevelts
Verschenen bij: De Arbeiderspers
ISBN: 9789029529921
360 pagina's
Prijs: € 22,50

Meer van Kris Mattheeuws:

Recent

20 september 2019

Ode aan het leven

Over 'Alles waait' van Frans Kuipers
19 september 2019

'Weg met de boeven en dieven aan de macht'

Over 'De toekomst die nooit kwam' van Marc Jansen
17 september 2019

De natuur in verweer

Over 'De grote angst in de bergen' van Charles-Ferdinand Ramuz
16 september 2019

Tussen overtuiging en onverschilligheid

Over 'Ontweten' van Menno van der Veen
10 september 2019

Verontrustende gedichten als weerslag van het leven van een Portugees dichter

Over 'Een spoor van mezelf, een keuze uit de orthonieme gedichten' van Fernando Pessoa

Verwant