Riikka Pulkkinen – De beste van alle mogelijke werelden

Het einde van een lange nacht

Recensie door Niels Vonberg

Vorige romans van Riika Pulkkinen speelden zich expliciet af in Finland en Estland, gebieden die door de eeuwen geteisterd zijn door (Russische) bezetting en overname, en nog maar relatief kort onafhankelijk zijn. In haar romans spelen machteloze personages een grote rol, individuen die tegenover een voortmalende geschiedenis staan. Met haar nieuwe roman De beste van alle mogelijke werelden, waarin het vallen van de Muur centraal staat, zet Pulkkinen zichzelf echter nadrukkelijk op de kaart als een Europese schrijver.

In De beste van alle mogelijke werelden staan drie personages centraal: Aurelia, een jonge actrice die aan de vooravond staat van haar eerste grote rol; Joachim, die het stuk regisseert waarin Aurelia zal schitteren, en de moeder van Aurelia. Beurtelings worden hun verhalen verteld via Aurelia en haar moeder. Hoewel de val van de Berlijnse Muur vanaf het begin centraal staat in de roman worden er ook andere gebeurtenissen onthuld die invloed hebben op de drie hoofdpersonen. Alles bij Joachim, Aurelia en haar moeder staat echter in het teken van een zoektocht naar een kwijtgeraakt onderdeel van hun leven.

Wanneer Aurelia haar eerste grote rol in een toneelstuk krijgt, weet ze niet precies waar het toneelstuk over gaat. Dat moet ze samen met de rest van de cast ontdekken. Wel weet iedereen dat het stuk zal gaan over de gevolgen van het vallen van de Muur. Aurelia moet allerlei karakters spelen die op de een één of andere manier te maken hebben met die val. Maar gaandeweg pikt ze hier en daar aanwijzingen van de regisseur op, waaruit blijkt dat ze vooral zíjn levensverhaal zal spelen, en daarmee ook dat van haarzelf. Zowel Aurelia als Joachim hebben een trauma opgelopen dat hen heeft gevormd, maar dat hen ook heeft doen scheiden van iets. Waar ligt de muur waarachter hun oude levens liggen? En kunnen ze daar weerstand tegen bieden?

De beste van alle mogelijke werelden is Pulkkinens meest literaire roman. Met de combinatie van de biografische vertelling van Aurelia’s moeder in eerste persoon; het ontdekken van het biografische verhaal Joachim door Aurelia in derde persoon en het toneelstuk dat centraal staat, laat Pulkkinen allerlei dimensies door elkaar schemeren van het verhaal dat de Val van de Muur heet. Tegelijkertijd laat ze verschillende vertaalmethoden voorbijkomen: Joachims toneelstuk waarmee een verhaal aan een groot publiek moet worden verteld; Aurelia’s eigen gedachten en gedaanteverwisselingen als een representatie van het onderbewuste en haar moeder die een one-on-one gesprek wil aangaan met haar dochter.

Het verhaal van de val van de Muur is de constante in De beste van alle mogelijke werelden. Tegen het einde van de roman is het toneelstuk nog steeds in ontwikkeling. Het is alsof elke generatie in De beste van alle mogelijke werelden hier een eigen weg in probeert vinden. Joachim, Aurelia en haar moeder zijn hun evenwicht kwijtgeraakt. Ze zijn op zoek naar eenheid. Het toneelstuk en hun biografiën zoeken elkaar. Vooral Aurelia als personage is hier een mooi voorbeeld van. Haar eigen gedachten lopen over in gedachten van de personages die ze bedenkt. Ze moet leren om een scheiding aan te brengen tussen zichzelf en die personages om op die manier haar eigen jeugd onder ogen te komen.

Met De beste van alle mogelijke werelden heeft Pullkinen een spannende, psychologische roman geschreven, die zeker de eerste helft erg beklemmend is. Die spanning weet ze echter niet tot het einde van haar roman vast te houden. Wanneer er onthullingen plaatsvinden, valt de beklemming voor een groot deel weg en verdwijnt het toneelstuk van Joachim langzaam naar de achtergrond. Dat werkt bevrijdend – de lezer kan even ademhalen – maar de nieuwe spanning die wordt opgebouwd – de personages moeten ineens verder met hun leven en weten nog niet hoe – haalt het niet bij psychologische druk van de eerste helft. Er wordt net iets te veel onthuld.

Pulkkinen houdt ervan om het grote politieke in het kleine persoonlijke te stoppen. Of andersom, want het leven van het individu is in haar romans onlosmakelijk verbonden met historische gebeurtenissen. Het zwart-wit van de geschiedenis verdwijnt in een grijs gebied zodra er wordt ingezoomd op de levens van burgers. De geschiedenis van machteloosheid wordt ook in hen telkens herhaald, ondankt alle goedbedoelde linkse overtuigingen die Pulkkinen laat langskomen.

De verwevenheid tussen persoonlijke geschiedenis en het historische verhaal ligt er echter wel heel dik bovenop. De roman krijgt naar het einde toe steeds meer onverholen symbolische, historische verwijzingen, zoals de datum 11 september 2001 die wordt gebruikt als het moment van de scheiding van Aurelia’s ouders. Ook het verdwijnen van Joachims zus op een cruciaal moment wanneer de grens tussen Oost- en West-Duitsland even opengaat, is overduidelijk. Op dat soort momenten is De beste van alle mogelijke werelden een gekunstelde roman die een beetje vermoeit.

Toch mag dit niet al te veel storen. Zeker in de eerste helft lukt het Pulkkinen om met de minimale hoeveelheid informatie de aandacht van de lezer vast de houden. Met Aurelia heeft ze een karakter geschapen die de lezer bijna betovert met de personages die ze voor zichzelf en Joachim schept. Aan het einde lijkt De beste van alle mogelijke werelden op te klaren en wordt er misschien iets te veel prijs gegeven, maar tegen die tijd heeft Pulkkinen al laten zien hoe meerdere belevingen een eigen invulling geven aan geschiedenis en hoe die verhalen elkaar vinden in individuen. Dat is het lezen meer dan waard.

Omslag De beste van alle mogelijke werelden - Riikka Pulkkinen
De beste van alle mogelijke werelden
Riikka Pulkkinen
Vertaling door: Annemarie Raas
Oorspronkelijke titel: Paras mahdollinen maailma
Verschenen bij: Uitgeverij De Arbeiderspers
ISBN: 9789029514514
368 pagina's
Prijs: € 19,99

Meer van Niels Vonberg:

Recent

19 september 2018

Omdenken in optima forma

Over 'De olifant van de bovenbuurman' van Rijswijk, van, Roos
18 september 2018

Taal die bezinken moet en verwondering oproept

Over 'Laat de stilte' van Rui Cóias
17 september 2018

Twee meisjes en een oudere man

Over 'Twee meisjes en ik' van A.H. Nijhoff
14 september 2018

Een meer van wanhoop

Over 'Want de avond' van Anna Enquist
13 september 2018

Een gereedschapsset om te overleven

Over 'Materiaalmoeheid' van Marek Sindelka

Verwant