Renate Dorrestein – Liever horen we onszelf

De literaire tekening als commentaar op een tekst

Recensie door Olivier Rieter

Liever horen we onszelf van Renate Dorrestein is oorspronkelijk geschreven als ‘het luistergeschenk ter gelegenheid van de Week van het Luisterboek 2014’ . Mila, het hoofdpersonage van het verhaal, heeft een heel eigen stem. Ze biedt metaforen en combineert in fraaie taal het abstracte met het concrete, zodat er interessante beelden in de hoofden van de lezers ontstaan. Ze heeft het over ‘een enclave die nog altijd aan smokkelaars en algehele weerspannigheid herinnert’ (14), een varkensverblijf is ‘opgetrokken uit pure wilskracht en wat oude pallets’ (15), haar schoonmoeder omschrijft ze zo: ‘Het gespikkelde zonlicht trekt een stippellijntje om haar heen, zoals op de knipplaten van vroeger. Elk moment kan iemand haar uitknippen en zal ze wegwaaien op de wind’ (30). Mila spreekt van het smoren van een herinnering ‘onder de deken’ van een afleiding. (37), de tijd ‘is niet langer verkaveld’(40), haar verdwenen geliefde heeft ‘het postuur van een ondervoede student’ (57) en gedroogde paddenstoelen zijn ‘bleek en gerimpeld als de gezichtjes van stokoude dwergen’ (55). Wie dingen zo weet te verwoorden neemt de lezer voor zich in. Dorrestein slaagt er goed in om deze Mila tot leven te wekken, meer dan de herinnering aan haar spoorloos verdwenen vriend, van wie de zeilboot waarmee hij vertrokken was onbemand is teruggevonden. Deze jongen blijft een mysterie, een bewuste keuze van de schrijfster. Het verhaal speelt zich grotendeels af in het huis van de schoonmoeder van Mila, die weinig sympathie voor haar voelt, zoals Mila’s eigen ouders haar vriend eigenlijk te min vonden. De schoonmoeder lijkt zich neergelegd te hebben bij het gegeven dat haar zoon er niet meer is. Voor Mila geldt dit niet.

Beeld dat de tekst becommentarieert
Thema van het verhaal is het omgaan met verlies en onzekerheid, maar het is vooral de stijl die deze vertelling aantrekkelijk maakt. Dat geldt niet alleen voor de bewoordingen, maar ook voor het beeld. Het boek is voorzien van illustraties van Sylvia Weve die ooit onder meer een Gouden Penseel won. Op het eerste gezicht lijkt het uitbrengen van dit verhaal met illustraties ingegeven door overwegingen van de uitgever (zoals een andere uitgever Dorresteins boek met schrijftips, Het geheim van de schrijver, ooit een pakkende titel meegaf, terwijl in dat bewuste boek veel onthuld wordt, maar natuurlijk niet het geheim van de schrijver). Deze overwegingen zou men zo kunnen verwoorden: het gaat om het oplossen van de kwestie hoe een kort verhaal (korter nog dan een novelle, die al niet veel worden gepubliceerd) toch apart uitgegeven kan worden als enigszins substantieel boek. Maar schijn bedriegt. De tekeningen van Weve voegen daadwerkelijk iets toe. Ze zijn, gezien de achtergrond van het ontstaan van het verhaal als luisterboek, achteraf gemaakt, niet in wisselwerking met Dorrestein tijdens haar scheppingsproces. Ze zijn dus eerder een commentaar op de tekst, dan dat er sprake is van samenwerking om tot een Gesamtkunstwerk te komen. Liever horen we onszelf maakt deel uit van een serie van door Weve geïllustreerde boeken van Querido (van Annejet van der Zijl, Hella Haasse en Rascha Peper), waarmee de uitgeverij lijkt te willen aangeven dat niet alleen schrijvers maar ook tekenaars werken aan een samenhangend oeuvre.

‘Literaire tekeningen’
Volgens kunsthistorica Saskia de Bodt wordt tegenwoordig ‘volwassen literatuur niet of nauwelijks geïllustreerd’, hetgeen eigenlijk opmerkelijk is omdat we in een beeldcultuur leven. Wel zien we hedendaagse graphic novels voor volwassenen met een literair gehalte en nog altijd veel prentenboeken voor de allerjongsten, vaak ook met een literaire connotatie. Maar het literaire boek met afbeeldingen voor volwassenen is niet erg wijdverspreid.

Het cultuurproduct van Dorrestein en Weve is geen prentenboek voor volwassenen, en ook geen tekststrip, genre ‘Bommelsaga’. Het is moeilijk een genre te definiëren waartoe Liever horen we onszelf wel zou behoren. De tekeningen van Weve zijn eigen. Ze zijn in kleur wat opmerkelijk is, omdat men kleur misschien met een kinderboek zou associëren. Maar de afbeeldingen zijn duidelijk geen snoep voor het oog, als in een creatie van Disney. De lezer wordt erdoor uitgedaagd, het wordt hem niet makkelijk gemaakt. Het gaat om prenten die ‘literaire tekeningen’ genoemd kunnen worden. Ze plaatsen het boek niet in een context van vermaak, maar zorgen ervoor dat men de interpretatie van Weve van de tekst van Dorrestein actief onderzoekt. Literaire tekeningen zijn kunstzinnige prenten met een narratieve achtergrond.

Een aanzet tot kritische reflectie
Critici van het geïllustreerde boek (en ook van de strip) stellen vaak dat de beleving van de lezer te zeer gestuurd wordt, zodat het plaatje dat deze zelf in zijn of haar hoofd zou moeten vormen al bij voorbaat vernietigd wordt. Met andere woorden: de beelden sturen de ervaring al te zeer, zonder veel fantasievolle eigen inbreng van de lezer. Dat is in dit boek echter niet het geval. Men wordt er juist toe aangezet te reflecteren op het ontstaan van een project als dit: de unheimische, expressionistische prenten van Weve sturen misschien de ervaring, maar dus ook de kritische reflectie: haar commentaar op de tekst maakt deze rijker. De literaire tekening voedt de geest van de lezer die met Liever horen we onszelf twee zaken krijgt voor de prijs van een. De eigen fantasie en de noodzaak tot bespiegeling wordt er eerder door gestimuleerd dan beperkt. De lezer wordt niet vermaakt, maar uitgedaagd, er wordt een sfeer geschapen die de tekst van een uitroepteken voorziet. En een boek dat zinnen bevat als: ‘het licht op de veranda lijkt groen, alsof de zon in een wijnfles is gezakt’ (13) is sowieso al de moeite waard.

 

Omslag Liever horen we onszelf - Renate Dorrestein
Liever horen we onszelf
Renate Dorrestein
Geïllustreerd door Sylvia Weve
Verschenen bij: Querido
ISBN: 9789021409726
100 pagina's
Prijs: € 12,50

Meer van Olivier Rieter:

Recent

17 juli 2018

Legenden en leven

Over 'De vrouw met het rode haar' van Orhan Pamuk
13 juli 2018

Een oer-Vlaams bestaan, maar dan anders

Over 'Kroniek van een verzonnen leven' van Charles Ducal
11 juli 2018

Een ongrijpbare Kretenzische vrijheidsstrijder

Over 'Kapitein Michalis' van Nikos Kazantzakis
10 juli 2018

Het Koplandsiaans minuscule is de kracht in deze bundel

Over 'Houdingen' van Sylvie Marie
9 juli 2018

Nederland komt uit het buitenland

Over 'Rivierenland' van Sunny Jansen (auteur), Martin van Lokven (fotograaf)

Verwant