Petina Gappah – Vanuit het duister stralend licht

Op weg naar huis met het lichaam van de Dokter

Recensie door Els van Swol

Zoals Albert Camus het verhaal over een vreemdeling vertelde, zo schreef Kamel Daoud in Moussa of de dood van een Arabier vanuit die vreemdeling. Ook het verhaal van de Schotse arts, zendeling en ontdekkingsreiziger David Livingstone (1813-1873) is vaker verteld, meestal vanuit een blank gezichtspunt, nog nooit vanuit het oogpunt van sterven en dood. De Zambiaanse advocate en schrijfster Petina Gappah (1971), die afwisselend in Harare (Zimbabwe) en Berlijn woont, schrijft Vanuit het duister stralend licht vanuit het gezichtspunt van de slaven die door Bwana Daudi (Livingstone) uit de slavernij zijn gered. De tijd voor dit niet-westerse perspectief, is er in beide gevallen (Camus en Livingstone) rijp voor. 

Een groot man

De eerste helft van het verhaal wordt als een stream of consciousness verteld door Halima, een horige en kok van dokter Livingstone en vrouw van Hamoyadah (Amoda). Wanneer Halima begint te vertellen, is Bwana Daudi al zeer verzwakt en overlijdt kort daarna. Bwana Daudi was naar Afrika gekomen op zoek naar het begin van de Nijl. Hij was niet de enige in die tijd die dat ondernam. Halima vindt het allemaal maar waanzin, maar een groot man was hij volgens haar wel. Zó groot, ‘dat ze iedereen die de Bwana op weg helpt naar huis zullen hoogachten’. Alleen wordt daar in eerste instantie iets anders onder verstaan: hem een islamietische begrafenis bezorgen, maar dat roept bij Halima verzet op, want hij was immers ‘een Krisuman’. In tweede instantie wordt ermee bedoeld: hem thuis begraven, zodat niet alleen zijn kinderen zijn graf kunnen bezoeken, maar ook zijn geest rust krijgt en niet ‘misnoegd [gaat] fluisteren vanuit bomen en struiken, en huilen vanuit de grond’. 

Halima is een vrouw die boven haar meer bekrompen denkende omgeving staat. ‘Als Amoda tegen me zegt dat ik maar een vrouw en een slavin ben, dan is dat een duidelijk teken dat hij zich onzeker voelt (…). Amoda boft maar dat ik een zachtmoedig, rustig type ben, echt niet zo’n ruziemaker die alleen maar doorkletst tot je er koppijn van krijgt’.
Behalve de zelfverzekerdheid die hier spreekt, wordt het verhaal even boven tijd en plaats uitgetild. Onderling bedenken de vrouwen dat ze Bwana Daudi aan de koloniale machthebbers zullen overdragen en naar de haven van Zanzibar begeleiden, zodat hij per boot kan worden vervoerd en in zijn thuisland kan worden begraven. Mits ze de karavaanleiders van het belang daarvan kunnen overtuigen, én hun eigen mannen. Dat lukt ze uiteindelijk zo goed dat ze ‘gingen geloven dat ze het zelf bedacht hadden’. 

Verschillende drijfveren

Het tweede deel wordt verteld door de diepgelovige Johan Wainwright, een vrijgelaten slaaf die is opgeleid door een Christelijke missionaris. De wat gezwollen taal van Wainwrights verslag is rustiger van toon dan de meer opgewonden grondtoon van Halima. Zij was mondig, hij heeft misleidende overtuigingskracht. Zij was bang voor wat er na de dood van Dwana Daudi (die hier de Dokter wordt genoemd) zou gebeuren, terwijl Wainwright ernaar uitkeek zendeling te worden om degenen die hem ketenden te bekeren.  Knap van Gappah is dat deze verschillende drijfveren direct van invloed zijn op zowel haar schrijfstijl als op de lezer. Het is net zoiets als met de regie van een toneelstuk, dat – wanneer er geen lucht in wordt aangebracht – ook de zaal onrustig wordt. Dat geldt voor de onrust van Halima die afstraalt op de lezer, tegenover de rust van Wainwright.
De bron waaraan Wainwright zich laaft, is een andere dan waarnaar de Dokter zocht en daarvoor in de Bijbel geen enkele aanwijzing vond. Het wordt hem zelfs kwalijk genomen: plekken te willen ontdekken waar al mensen wonen. Weer zo’n détail waardoor het verhaal loskomt van tijd en plaats. Wainwright noemt Halima ‘de allerleeghoofdigste der vrouwen’. Dat zegt overigens niet veel, want een man noemt hij een ‘alleronbekwaamste man’. Niemand kan immers tippen aan hemzelf en de manier waarop hij de reis met het lichaam van de Dokter voorbereidt.

Krachtige taal

Op 16 mei 1873 vertrekt de karavaan met het lichaam van Livingstone. Onderweg worden ze gekweld door ziekte, sterfgevallen, een muilezel wordt gedood door een leeuw,  de voorraad proviand slinkt en binnen de groep ontstaan ruzies. Het leest als een avonturenroman, geschreven in een krachtige taal: ‘Het hele gezelschap was toen reeds alle kracht en moed ontzonken, de vrouwen keven, de kinderen huilden’, of: ‘Duisternis, duisternis, alles is duisternis, een en al wanhoop’ zoals Jacob Wainwright het verwoord. ‘Het is ondragelijk’, schrijft hij, en daarmee bedoelt hij niet alleen het lichaam van de Dokter.

Deze roman zet bestaande beelden over Afrika en Europa – Afrikanen en Europeanen op z’n kop. Het lijkt of de zwarte onderdrukten minder negatief over de witte Europeanen denken dan de onderdrukkers over de Afrikanen; het is grijs, een tussengebied waarin mensen elkaar kunnen ontmoeten.  Zoals dat ook benadrukt wordt in het denken van bijvoorbeeld de Beninese filosoof Paulin Hountondji, die in een interview zei dat je op moet passen niet slechts oog te hebben voor één denktraditie.
‘Dat geldt in twee richtingen. Ga niet denken dat een bepaalde groep mensen allemaal hetzelfde denkt. En hoed je ervoor dat je vastroest in één manier van denken, zonder oog te hebben voor andere manieren’. 
Gappah zou het hem zo na kunnen zeggen. En wij na het lezen van deze ijzersterke, tweede roman ook. Zoals gezegd, tijd is er rijp voor. 

 

Lees hier de recensie van Petina Gappah’s Het boek van memory (2016).

Omslag Vanuit het duister stralend licht - Petina Gappah
Vanuit het duister stralend licht
Petina Gappah
Vertaling door: Arjaan en Thijs van Nimwegen
Verschenen bij: Atlas Contact
ISBN: 9789025453978
352 pagina's
Prijs: € 24,99

Meer van Els van Swol:

Recent

6 augustus 2020

Hoe lang mag rouw duren en wie bepaalt dat

Over 'Berichten van het front' van Anna Enquist
4 augustus 2020

In het schaduwland

Over 'Het glazen hotel' van Emily St. John Mandel
31 juli 2020

Een gast op deze aarde

Over 'Tarabas' van Joseph Roth
27 juli 2020

De kracht van een nylonkous

Over 'Dragman' van Steven Appleby
24 juli 2020

Als de pasteitjes opraken wordt de val van Troje zichtbaar

Over 'De spiegel & het licht' van Hilary Mantel

Verwant