Peter WJ Brouwer – Op alles wat ik ben

Van God los

Recensie door Joke Aartsen

‘Laten we proosten op … alles wat jij bent. Ze lachte. “Op alles wat ik ben.”’ Wat en wie hoofdpersonage Ellen is, is de vraag in de gelijknamige roman Op alles wat ik ben van Peter WJ Brouwer. Ook in deze derde roman zijn identiteit, verwantschap, vriendschap en verbinding belangrijke thema’s. In een katholieke familie waarin Mariaverering en heiligverklaring leidend is moet de jonge Ellen haar leven richting en vorm zien te geven. Dat valt niet mee, zeker niet omdat met name haar moeder manipulatief en dominant is. Het maakt Ellen opstandig én onzeker, bij tijden angstig en cynisch.

De roman is overzichtelijk opgebouwd uit vier delen die zich afspelen in 1985, 1986, 1997 en 2015. In de eerste twee delen is Ellen tiener en scholier en met name in deze delen blijkt de ware aard van haar moeder. Als Ellen een vriendin meeneemt naar huis is het commentaar achteraf niet van de lucht en deugt er niets van vriendin Milja, haar ouders en hun leven. Moeder uit zich net zo makkelijk racistisch over een onbekende nieuwslezeres als onverdraagzaam tegen buurtkinderen die op de stoep krijten. Ze heeft de nodige bijzondere en soms hilarische ‘wijsheden’ in pacht onder andere over nicht Hillegonde Hoefnagel, die volgens haar heilig verklaard moet, en over Turks Fruit van Jan Wolkers: ‘Hij schrijft zijn boeken niet eens zelf, dat kan hij niet. Hij laat ze schrijven door drie schrijvers, die niet bekend zijn bij het grote publiek.’ Verder is er een beknellende aanwezigheid van pater oom Marius, moeders broer, en zijn vage vaste metgezel Norbert.

Waarheen leidt de weg

Ellen is een zoekende in dit milieu van katholicisme en idolatrie. Haar worsteling en verwarring is voelbaar. Ze is geïntrigeerd door de titel van een boek dat ze op haar moeders kamer ziet liggen met de titel Die Welt der geheimen Mächte en realiseert zich dat ze meer logica ziet in haar geschiedenisboek Mensen en machten. Ze ontdekt dat de wereld groter is dan moeder haar wil doen geloven. Zeker nadat ze Julian heeft leren kennen, durft ze dapper afwijkende keuzes te maken. ‘Julian week af van de mensen die Ellen ervoor had gekend, hij had één gezicht en sprak met één mond. Hij was haar bondgenoot.’ Julian is overtuigd PSP’er en bij en door hem gaat er een wereld voor Ellen open. Als ze wat van zijn ‘subversieve’ tijdschriften mee naar huis neemt en moeder deze vindt, is de boot aan. Even lijkt het erop dat Ellen de strijd aangaat en haar eigen weg gaat kiezen, maar dan blijkt hoe dodelijk de indoctrinatie en haar afhankelijkheid is. ‘Doe het niet, kind, doe het niet’, zegt oom Marius tegen Ellen en vlak daarna sterft hij. Hoewel niet gezegd is dat hij op haar kersverse verkering doelt, maakt ze de verkering uit en verbreekt tot haar eigen verdriet het contact met Julian.

Ruim tien jaar later lijkt alles redelijk goed gekomen. Ellen heeft zich losgemaakt van het katholicisme, woont samen met Marc en werkt hard aan zwanger worden en als journaliste. Als ze op een avond de oude huisvriend Norbert Leenders op tv zien blijkt echter dat er nog een mijnenveld aan gevoeligheden ligt door haar fanatiek-katholieke jeugd en het feit dat er ‘dingen’ voor moesten wijken. Ze gaat naar een interview met Norbert over cultuur en religie in onze samenleving. Hij debiteert daarin de haar bekende oneliners over religie als bakermat van de cultuur en plaatst kanttekeningen bij de vrijheid van meningsuiting en de volgens hem valse aannames over ‘gelijkheid’ van man en vrouw – als feiten, valt haar op. Even later krijgt ze een aantal conflicten op haar werk, onder andere over een artikel waarin ze kritisch is over de – in haar ogen – overdreven aandacht voor het overlijden van prinses Diana vergeleken met de voetnootvermeldingen die het overlijden van moeder Theresa krijgt. Ellen stelt dat de laatste de echte heldin is. Het is duidelijk dat je het meisje wel uit een katholiek milieu kunt halen, maar het katholicisme niet zomaar uit het meisje.

Godsdienstwaanzin gerelativeerd?

In het laatste hoofdstuk (2015) is Ellen nog altijd journaliste, maar ze werkt nu als zzp’er. Een oude bekende uit de PSP-kring van Julian die een politieke draai heeft gemaakt wekt haar aandacht en later ook een uitgesproken politicus á la Baudet. Haar zoektocht naar ‘wat er onder het tapijt ligt’ van intense katholieke belijders, naar een kern dus, of een waarheid, verbreedt zich zo naar anders-dan-religieussoortige fanatiekelingen. Daarnaast is ze in haar ‘worsteling met waarheid en waan’, zoals de schrijver het in zijn verantwoording noemt, op zoek naar een antwoord op de vraag of het echt zo erg was, haar jeugd in een ‘van idolatrie doordesemd milieu’. In diezelfde periode voert ze in haar gezin met de twee puberdochters Ilse en Dorothee twistgesprekken die veel lijken op die uit haar eigen jeugd – waardoor het bijna lijkt alsof de schrijver hiermee de benauwde jeugd van Ellen relativeert. Zo noemt ze de krant die bij het vriendje van Dorothee thuis gelezen wordt een ‘kutkrant’, ziet ze de verkering helemaal niet zitten en krijgt ze van haar dochters het verwijt dat er vooral volgens de regels van de ouders geleefd moet worden. En ondertussen is ze zelf achter de schermen ‘van God los’: haar freelancevrijheid biedt haar alle ruimte er minnaars op na te houden en ze zoekt zelfs weer contact met jeugdliefde Julian. Deze fase, bespiegelingen en keuzes zijn verrassend en minder invoelbaar.

Of Ellen antwoorden krijgt is de vraag. Wie of wat zij is, blijkt niet eenduidig. In haar afscheidsbrief aan Julian schreef ze toentertijd dat het ‘[…] niet mogelijk [was] je familie te overwinnen en achter je te laten.’ Wellicht gelden deze bijna profetische woorden ook voor de schrijver, die een eigen geschiedenis als inspiratiebron heeft gebruikt. Albert van der Weide heeft naast de omslag van het boek voorafgaand aan elk hoofdstuk vier prachtige tekeningen gemaakt waarin pijn, groei, gebroken geloof en een gebroken mens worden verbeeld.

 

 

Omslag Op alles wat ik ben - Peter WJ Brouwer
Op alles wat ik ben
Peter WJ Brouwer
Verschenen bij: Uitgeverij In de Knipscheer (2024)
ISBN: 9789493368026
284           pagina's
Prijs: € 23,50

Om Literair Nederland draaiende te houden, zijn wij afhankelijk van vrijwillige bijdragen. U kunt ons steunen via de rode knop. Waarvoor onze hartelijke dank!

Meer van Joke Aartsen:

Van God los

Van God los

Over 'Op alles wat ik ben' van Peter WJ Brouwer

Recent

Geen kinderachtige gedichten voor kinderen
20 juli 2024

Geen kinderachtige gedichten voor kinderen

Over 'Dichter - de tuin' van verschillende auteurs; redactie Mia Goes
De kunst van rake zinnen   
19 juli 2024

De kunst van rake zinnen  

Over 'Lotgenoten' van Sabrine Ingabire
Een duivelspact
18 juli 2024

Een duivelspact

Over 'Een hart van prikkeldraad' van Lisette Lewin
Een schitterende lawine van woorden
16 juli 2024

Een schitterende lawine van woorden

Over 'Londen' van Louis-Ferdinand Céline
Wat staat mij als dichter te doen
15 juli 2024

Wat staat mij als dichter te doen

Over 'De verliefde engel' van Bart Koubaa

Verwant