Peter Middendorp – De kant van Ada

Peter Middendorp maakt wederom indruk met zijn vervolg op Jij bent van mij

Recensie door August Hans den Boef 

Een roman opnieuw verteld vanuit een ander personage dan de oorspronkelijke hoofdpersoon is geen vreemd verschijnsel. Jean Rhys wijdde in 1966 The Wide Sargasso Sea aan de eerste echtgenote van Mr Rochester uit Jane Eyre (1847) van Charlotte Brontë. Kamel Daoud deed hetzelfde in 2013 met Meursault, contre-enquête met de anonieme Arabier uit L’Étranger (1942) van Albert Camus. En vorig jaar verscheen Julia van Sandra Newman, dat Orwells Nineteen EightyFour (1949) herschreef vanuit het perspectief van de geliefde van hoofdpersoon Winston. In deze drie gevallen gaat het om kritiek op het origineel. Bij Rhys en Daoud vanuit een postkoloniaal perspectief. Bij Newman, en ook enigszins bij Rhys, vanuit een feministisch perspectief. Heel interessant, want meer dan een wetenschappelijke beschouwing spoort zo’n nieuw perspectief je aan om het oorspronkelijke werk voortaan met andere ogen te lezen.

Wanneer echter een auteur zelf een werk vanuit een ander perspectief herschrijft, is dat geen kwestie van kritiek, maar het uitdiepen van een personage. Dat deed Albert Helman in De laaiende stilte (1952) met Agnès d’Esternay uit De stille plantage (1931). Net als Hugo Claus in Onvoltooid verleden (1998) uit het koor van figuren in De geruchten (1996) Noël, de broer van het belangrijkste personage, plukte, evenals ex-commissaris Blaute die hem verhoort.

Gedurfde verteller

Jij bent van mij is een knappe en gedurfde roman. Nog sterker dan bij De geruchten van Hugo Claus, waar de affaire-Dutroux doorheen schemert, is Middendorps roman geënt op de moord op de zestienjarig Marianne Vaatstra in 1999. Een paar jaar na de ontknoping in 2012, waar de media wekenlang over berichtte,  schreef Middendorp het boek. Noemenswaardig is hoe Middendorp de valkuil van de sensatie weet te vermijden. Zo werd Vaatstra vermoord in de nacht na Koninginnedag, Middendorp gebruikte dit gegeven niet voor zijn Rosalinde. Geen spectaculair dorpsfeest dat in een drama eindigt.

Dat hij de moordenaar Storkema het verhaal laat vertellen, is gedurfd. Jij bent van mij is geen chronologisch verslag van fatale gebeurtenissen, eerder een arrangement van belangrijke momenten uit het leven van de verteller. Daarin wordt de moord vanaf het begin via flashbacks gedoseerd, indirect en verhuld beschreven. Volgens de manier waarop Storkema zijn relaas arrangeert. De eerste keer spreekt hij over ‘het ongeluk’ met Rosalinde. Pas later weten we dat het om moord, verkrachting en verminking gaat. Middendorp psychologiseert niet door zijn verteller langzaam maar zeker naar de fatale daad te dirigeren, noch doet hij het tegendeel – een aardige vader en echtgenoot met twee jonge kinderen wordt getroffen door een plotselinge vlaag van waanzin. Hij blijft er tussenin. We zien iets aankomen en worden toch verrast als het noodlot toeslaat. Storkema is, zoals veel vaders, dol op zijn dochtertje, maar tegen de tijd dat zij de leeftijd bereikt van de gestorven Rosalinde en hij beseft dat er nooit vriendinnetjes op bezoek komen, krijgt zijn fixatie op haar lichaam voor de lezer iets griezeligs.

Invloed media

Middendorps beginzin staat als een huis: ‘Ik stond achter op het veld, toe te kijken hoe het linkerbeen van mijn vader door een maaidorser werd opgegeten.’ We weten direct twee dingen. Ten eerste dat Storkema destijds twaalf was en deze gebeurtenis traumatisch voor de jongen moet zijn geweest. Ten tweede dat hij een toeschouwer is, geen handelend persoon, waardoor hij niet door de omgeving wordt opgemerkt. Verlegen als hij is, ontstaat er desondanks een relatie met een meisje uit een dorp twintig kilometer verderop, Ada. Ze trouwen, krijgen twee kinderen en hebben na het vertrek van Storkema’s ouders, de boerderij voor zich alleen. Hun dagelijks leven vormt het belangrijkste deel van Jij bent van mij. De roman is daardoor meer dan alleen het verhaal over een moordenaar en zijn gezin. Middendorp laat ook terloops, maar ondubbelzinnig de vernietiging van de natuur door schaalvergroting zien en staat stil bij de xenofobie van de plattelanders.

Doordat de media de moord ‘On-Nederlands’ vond, ontstaat er opschudding onder de bevolking die meteen twee asielzoekers verdenkt. Navrant dat juist Storkema degene is die Ada en haar buurvrouwen erop wijst dat er een haar van een Nederlandse man op het lichaam is gevonden. Als er jaren later een DNA-onderzoek komt waaraan hij meedoet. Had hij al die jaren over zijn daad gezwegen om zijn jonge gezin te sparen, en was dat ook het motief voor de houding van zijn vrouw? 

De lezer van De kant van Ada hoopt uiteraard op antwoorden. Dat ligt gecompliceerd. Middendorp vertelt De kant van Ada in een heel andere stijl. De eerste roman was na de proloog over het vaderbeen, keurig en symbolisch verdeeld in vier seizoenen. Eindigend met de ‘winter’ waarin het net zich sluit en de politie aanbelt om Storkema te arresteren. De kant van Ada vertelt Middendorp eveneens in de eerste persoon, maar in de vorm van een uit 21 fragmenten opgedeelde theatermonoloog. Geordend via de jaren 2010, 2021 en 2022. De zinnen hebben geen punt en beginnen met een hoofdletter als ze op de volgende regel verder gaan.

Gegevens over het verleden

Net als bij Hugo Claus is deze tweede roman vooral een sequel. Weliswaar blikt Ada terug op haar leven tot het moment dat de politie aanbelde. Interessant is de spanning die Ada vanaf het begin in het huis van Tilles ouders voelde, en dat die niet is verdween met hun verhuizing. Maar we vernemen vooral wat er vervolgens gebeurde met de leden van het gezin. En met Storkema, die Ada een keer per week opzoekt in de gevangenis. Wat treft, is het besef hoe weinig we over Ada’s achtergrond te weten kwamen in het eerste boek over deze zaak. In het begin vermeldt de verteller dat Ada Hofstra ‘zo weinig verleden heeft’: ‘Ze sprak nooit over ouders, vrienden of kennissen. Voor zover ik wist had ze geen broers, zussen, tantes, ooms of ook maar een huisdier.’ Daaraan wordt in de rest van de roman niets toegevoegd. Zou dat Middendorps motivatie zijn geweest voor De kant van Ada?

Het weinige dat hij van haar verleden invult, is veelzeggend. Haar vader liep weg toen ze heel jong was, in zijn plaats kwam een stiefvader die haar misbruikte. Ada’s ideaal was daarom de familiecyclus te doorbreken van vrouwen die op de verkeerde mannen vallen en dat blijkt niet gelukt. Ze wil vooral een goede moeder (en grootmoeder) zijn. Ada wordt verteerd door de vraag of ze medeschuldig is aan het feit dat haar man een verkrachter, een moordenaar is. Had ze het kunnen voorkomen? Had ze haar zwijgen eerder moeten doorbreken? Of is zij ook een slachtoffer? 

Vervreemding binnen het gezin

De kinderen groeien op met een vader in de gevangenis en een moeder in een nieuwbouwwijk. Ze leiden steeds meer een eigen leven waardoor ze vervreemden van hun moeder. Net als Ada’s twee buurvrouwen die haar daadkrachtig door het eerste helse jaar hebben geholpen, naar de achtergrond verdwijnen. Ada vereenzaamt en wordt steeds vaker lastiggevallen door mensen die menen dat zij het ‘heeft geweten’. Des te acuter naarmate de vrijlating van Storkema dichterbij komt.

Wanneer je De kant van Ada uithebt, word Jij bent van mij dan met andere ogen gelezen? Nee, en we weten nog steeds niet precies wat Tille en Ada bewoog. Zoals ze dat uiteindelijk ook niet precies van elkaar weten. Het slot van De kant van Ada is niet de vrijlating van Tille, maar een korte epiloog waarin Ada droomt van een kleine verbouwde woonboerderij. Met een moestuin en boomgaard, twee honden en een oude koe. Een paradijsje voor haar twee kleinkinderen met pannenkoeken en al. Kennelijk zonder haar echtgenoot. 

Net als het begin van deze cyclus staat Middendorps slotzin als een huis: ‘Toe omi, lees nog wat verder, het is zo spannend. Toe omi, alsjeblieft, een paar bladzijden nog.’ De laatste bladzijden over Tille en Ada laat Middendorp aan de verbeelding van de lezer over. Zoals hij zelf op een uiterst boeiende manier zijn verbeelding voedde met de krantenberichten over de Vaatstra-geschiedenis. Waarover hij onlangs bij Sophie & Jeroen de oren werd gewassen door Henk Kamp, de minister die zich rond de Groninger gasbevingen grotelijks misdragen had en daarvoor beloond werd met het erelidmaatschap van zijn partij. Hoe Middendorp ook zijn best deed om uit te leggen dat beide boeken vanuit zijn verbeelding zijn geschreven en dat hij juist afstand had genomen van de werkelijke personen, de bekroonde politicus bleef erin volharden dat de auteur met alle betrokkenen had moeten spreken. De literaire ontlezing is dus al veel verder verspreid dan men vreesde.

 

 



Omslag De kant van Ada - Peter Middendorp
De kant van Ada
Peter Middendorp
Verschenen bij: De Bezige Bij (2024)
ISBN: 9789403130125
128 pagina's
Prijs: € 19,99

Om Literair Nederland draaiende te houden, zijn wij afhankelijk van vrijwillige bijdragen. U kunt ons steunen via de rode knop. Waarvoor onze hartelijke dank!

Meer van August Hans den Boef :

Recent

Mahmoud en Mahmoud moeten de machtigen lezen
17 april 2024

Mahmoud en Mahmoud moeten de machtigen lezen

Over 'Mahmoud en Mahmoud - staatloos, nooit hopeloos' van Rieneke van Tongeren
Over de gele soepterrine
16 april 2024

Over de gele soepterrine

Over 'Wie houdt je warm in de winter?' van Berend Boudewijn
Verslag van een kleurrijk leven
15 april 2024

Verslag van een kleurrijk leven

Over 'Waar kleur is, is leven' van Tineke Hendriks
Woutertje Pieterse Prijs voor De jongen die van de wereld hield
13 april 2024

Woutertje Pieterse Prijs voor De jongen die van de wereld hield

Over 'De jongen die van de wereld hield' van Tjibbe Veldkamp
Schrijvend aan haar zuster Virginia
10 april 2024

Schrijvend aan haar zuster Virginia

Over 'Vanessa & Virginia' van Susan Sellers

Verwant