Nikos Kazantzakis – Kapitein Michalis

Een ongrijpbare Kretenzische vrijheidsstrijder

Recensie door Daan Pieters

Kapitein Michalis, het boek dat als ondertitel vrijheid of dood kreeg, is inmiddels de derde grote roman van Nikos Kazantzakis (1883-1957) die in een nieuwe Nederlandse vertaling van Hero Hokwerda verscheen, na Leven en wandel van Zorbás de Griek en Christus wordt weer gekruisigd. Dat is geen overbodige luxe of marketingstunt, want de oospronkelijke Nederlandse versie die enkele jaren na de Griekse publicatie van 1953 uitkwam, was in feite een tussenvertaling, waarschijnlijk uit het Duits. Die werkwijze wordt tegenwoordig gelukkig niet vaak meer gehanteerd, althans niet voor grote literaire werken. Het belang van een goede, rechtstreekse vertaling kan namelijk niet worden overschat.

Kort samengevat speelt Kapitein Michalis zich af op Kazantzakis’ geboorte-eiland Kreta, aan het einde van de negentiende eeuw. Op het Griekse vasteland was in 1830 al een onafhankelijke staat gevestigd, maar de opstand in Kreta werd neergeslagen. Bijgevolg bleef het eiland onder Turks bestuur: het Ottomaanse rijk vertoonde in die tijd weliswaar al tekenen van verval, maar was nog steeds machtig. Pas in 1913 zou het eiland in de Middellandse Zee aansluiten bij Griekenland. De tussenliggende periode was erg woelig. Hoewel Kretenzische christenen en moslims in symbiose leken te leven en veel volksgebruiken en tradities met elkaar gemeen hadden, sloeg de vlam regelmatig in de pan, met een kettingreactie van wraakacties tot gevolg (‘Van moord op moord sprongen de vonken van dorp naar dorp over en zo vatte heel Kreta vlam’).

Hoofdfiguur kapitein Michalis (overigens geen zeevaarder of militair, maar een soort lokale christelijke gezagsdrager) is een mysterieuze, gesloten figuur. Op het eerste gezicht lijkt hij een rouwdouw met een onvoorwaardelijke vaderlandsliefde en erg conservatieve denkbeelden; zijn vrouwbeeld is niet bepaald modern te noemen, hij heeft antisemitische trekjes en ook intellectuelen staan niet hoog in zijn achting (‘Dat krijg je d’r van als mensen doorleren: brilletje, pantalonnetje, bocheltje, en als je ’n geweer hoort schieten, doe je ’t in je broek… Jong, opgepast voor letters, Thrasaki: die zijn net tering, als je ’r maar niet mee besmet raakt!’). Michalis is met andere woorden een personage dat de toets van het huidige politieke correcte denken niet weerstaat, maar dat geldt voor een groot deel van de personages uit de literatuurgeschiedenis.

Toch blijkt de grillige kapitein zich in dit boek te ontwikkelen tot een veel gelaagder en complexer personage dat helemaal niet zo eenduidig is en een heel dubbele houding aanneemt ten aanzien van de Kretenzische vrijheidsstrijd, zelfs al moet hij daarvoor op het einde het ultieme offer brengen. Als puntje bij paaltje komt, is Michalis immers eerder met zijn innerlijke demonen aan het vechten dan met de Turkse bezetters. Op andere momenten heeft hij dan weer verrassend verlichte inzichten. Kortom, Michalis is niet voor één gat te vangen.

In Kazantzakis’ Kreta loopt het vol kleurrijke figuren en zie je overal schilderachtige taferelen. In zekere zin schreef de auteur met Kapitein Michalis ook – maar niet alleen –een verhalende roman die letterlijk niet meer van deze tijd is, wat geenszins als een tekortkoming moet worden gezien. Hij produceert bij momenten langzaam meanderend proza dat rustig de tijd neemt. Zo mag de beschrijving van de wind gerust een alinea duren:

Zwaar lag vanavond over Grote Vesting de nacht, vol lenteachtige zwoelte. Tegen middernacht was de gure noordenwind geluwd en was er zo’n warme, vochtige wind opgestoken die de bomen doet botten. Vanuit morenland woei hij over de Libische Zee aan, waarna hij van Tymbaki en Kalí Limiones tot aan Aya-Varvara de hele Mesarávlakte overstak, de befaamde wijngaarden van Archanes achter zich liet, de vestingwallen besteeg, door de kieren van deuren en vensterbanken de huizen binnendrong en zich als een man op de vrouwen en als een vrouw op de mannen wierp en hen uit de slaap hield. Met lichte tred had ondeugende april in één nacht heel Kreta onder de voet gelopen.

Traag kan heel mooi zijn in jachtige tijden van vluchtige informatie, zoveel is zeker. De soms wat gezwollen, patriottische retoriek is eigen aan zijn tijd en het romantische ideaal van de natiestaat. Wie bijvoorbeeld het volgende fragment leest, kan dat beter niet uit het oog verliezen:

Hij hield van het eiland alsof het iets levends en warms was, met een mond die riep en ogen die huilden, niet gemaakt van stenen en aarde en boomwortels, maar van duizenden grootvaders en moeders die nooit sterven, maar blijven leven en elke zondag in de kerken bijeenkomen en die het om de zoveel tijd op hun heupen krijgen, vanuit hun graven een reusachtige vlag uitrollen en de bergen ingaan. En jarenlang over deze vlag gebogen hebben de moders met hun ravenzwarte of grijze of sneeuwwitte haar er de drie onsterflijke woorden op geborduurd: VRIJHEID OF DOOD.

Hokwerda wijst in zijn verhelderende nawoord nog op een aantal – weliswaar wat bijkomstige – overeenkomsten met Homeros’ Ilias, en in de strijd tussen Grieken en Trojanen (of Turken, liever gezegd) kan natuurlijk geen Helena ontbreken (‘Hij had veel over de schoonheid van dze Tsjerkessische horen vertellen, over haar wildheid, over haar gezang dat soms om middernacht met Bairam door het dichte houten traliewerk naar buiten slingerde en de buurt op haar grondvesten deed schudden; Turkse en christelijke levensgenieters verzamelden zich in het donker op de straathoeken om naar haar te luisteren’). Dat is in dit geval Emine, de Turkse schone die zich tot het christendom bekeert en Michalis’ hart steelt, overigens met fatale gevolgen. Omdat hij tijdens de verdediging van een belegerd klooster een tijdje zijn post verlaat om Emine op te zoeken, verzaakt hij aan zijn patriottische plicht. Het zal hem tot een fatale conclusie leiden. Het adjectief ‘monumentaal’ is dan ook niet overdreven voor deze epische, groots opgevatte Griekse klassieker.

 

Omslag Kapitein Michalis - Nikos Kazantzakis
Kapitein Michalis
Nikos Kazantzakis
Vertaling door: Hero Hokwerda
Nawoord door: Hero Hokwerda
Vrijheid of dood
Verschenen bij: Wereldbibliotheek (2018)
ISBN: 9789028427167
544 pagina's
Prijs: € 39,99

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *





 

Meer van Daan Pieters:

Recent

17 juli 2018

Legenden en leven

Over 'De vrouw met het rode haar' van Orhan Pamuk
13 juli 2018

Een oer-Vlaams bestaan, maar dan anders

Over 'Kroniek van een verzonnen leven' van Charles Ducal
10 juli 2018

Het Koplandsiaans minuscule is de kracht in deze bundel

Over 'Houdingen' van Sylvie Marie
9 juli 2018

Nederland komt uit het buitenland

Over 'Rivierenland' van Sunny Jansen (auteur), Martin van Lokven (fotograaf)
6 juli 2018

Kaf maar gelukkig ook koren

Over 'De geur van miljoenen' van Merijn de Boer