Maja Haderlap – De engel van het vergeten

In wankel evenwicht tussen twee talen en twee ideologieën

Recensie door Kris Mattheeuws

Iedereen heeft herinneringen aan zijn jeugd. Vaak zijn dit geromantiseerde herinneringen, soms gaat het over pijnlijke en traumatiserende ervaringen. De engel van het vergeten van de Oostenrijkse schrijfster Maja Haderlap is een combinatie van beide. Deze debuutroman werd in twintig talen vertaald en is een internationale bestseller. Het werk won bijna alle literaire prijzen van de Duitstalige literatuur. Maja Haderlap, literatuurdocente aan de universiteit van Klagenfurt, publiceerde eerder enkele essays en poëzie in het Duits en Sloveens en wordt vergeleken met Herta Müller.

Van idylle tot nachtmerrie

Het begint als een idyllisch sprookje. Haderlap beschrijft hoe Mic (alterego van de schijfster) opgroeit in een boerendorpje in het zuiden van Karinthië. De lezer maakt kennis met de grootmoeder, een kruidenvrouwtje met een eigen mening en zeer begaan met de opvoeding van haar kleindochter. Haar vader heeft last van woede-uitbarstingen en depressieve buien die aanvankelijk moeilijk te verklaren zijn, maar al gauw is duidelijk dat het huwelijk van Mics ouders niet gelukkig is. Haar moeder is verbitterd en wil een leven voor zichzelf. Tegen de achtergrond van een lieflijk landschap begint zich langzaam het verhaal van de geschiedenis van de streek te ontspinnen.

Grootmoeder overleefde ternauwernood concentratiekamp Ravensbrück, en vertelt haar kleindochter over de ontberingen die ze moest doorstaan. Vader werd als kind gefolterd om zijn eigen vader te verraden. Hij was voorgoed getraumatiseerd en sloot zich daarna aan bij de partizanen. Hard werken en veel drinken kunnen zijn angstgevoelens en suïcidale neigingen nauwelijks onderdrukken. In dit door het verleden getekende boerengezin groeit Mic op. Dan gaat ze theaterwetenschappen studeren in de stad Klagenfurt. Daar ontmoet ze mensen met andere overtuigingen. Ze moet er een moeilijke keuze maken: schrijft ze verder in de taal van haar familie, het Sloveens, of schakelt ze over naar het Duits van de school. Hoe kan ze die twee verbinden? Mic blijft worstelen met spoken uit het verleden en de kansen die de toekomst haar kunnen bieden.

Vergeten geschiedenis

De engel van het vergeten is meer dan een familie-epos. Het verhaalt van de lotgevallen van de Sloveense minderheid in Karinthië. Deze minderheid had sinds 1920 een aparte en beschermde status, maar kwam hoe langer hoe meer onder druk te staan, zeker in het nazi-Oostenrijk onder Hitler. Vele boerenjongens uit de zuidelijke dorpjes sloten zich aan bij de partizanen. De vergeldingen waren navenant. De Sloveense minderheid in Karinthië werd een verdeelde groep met verraders, overlopers en verzetstrijders. De onderlinge strijd was wreed  en de Duitsers maakten hier handig gebruik van om deze niet-Ariërs uit te roeien. Hele huizen en zelfs dorpen werden met de grond gelijk gemaakt, families werden uit elkaar gehaald en gedeporteerd. De weinige overlevenden kwamen zwaar getraumatiseerd terug. Haderlap beschrijft een onbekend stuk Europese geschiedenis. Het nawoord over de Oostenrijkse Slovenen van Ute Weinmann werkt zeker verhelderend als achtergrondinformatie voor wie niet vertrouwd is met deze geschiedenis.

Loskomen en loslaten

Haderlap worstelt net als haar alterego Mic met de demonen die haar familie hebben geteisterd. Ze wordt geconfronteerd met twee werelden als ze gaat studeren en probeert in beide werelden haar rol te spelen. Het thema dood is sterk aanwezig in de roman, zowel de natuurlijke dood als de ontelbare zelfmoorden van de door het verleden geteisterde bevolking. Het rouwproces en de begrafenis van de grootmoeder is subliem beschreven en vormt letterlijk en figuurlijk een overgangsritueel. De beschouwingen van de vader tijdens de begrafenis doen Mic tot inzichten komen. Mic weet dat ze het verleden moet koesteren en loslaten, dat ze zich een verzoenende houding moet aanmeten tussen de werelden waarin ze zich beweegt. Alleen op die manier is er een toekomst voor haar en haar lotgenoten weggelegd.

Afstandelijk hartverscheurend

De stijl van Haderlap is eenvoudig, maar toch ook vrij poëtisch. Ze doet een spreidstand tussen verschillende soorten ik-vertellers. Haar vertellen is vaak beschouwend en soms belerend, maar ze houdt telkens de teugels strak in handen. De Oostenrijkse beschrijft het verschrikkelijke verleden bijna emotieloos, met flink wat afstandelijkheid. Toch wordt de lezer geraakt, precies vanwege het tragische verleden. Ook haar taal draagt hieraan bij. Haderlap beschikt over de gave om niet alleen het idyllische plattelandsleven, maar ook de tragische gebeurtenissen goed te beschrijven. Het boek hoort zeker thuis in de herinneringseducatie, maar leest als een prachtig en hartverscheurend verhaal over een vergeten stukje geschiedenis van Europa dat zijn evenwicht moet vinden tussen twee talen en twee ideologieën.

 

Omslag De engel van het vergeten - Maja Haderlap
De engel van het vergeten
Maja Haderlap
Vertaling door: Marianne van Reenen
Verschenen bij: Cossee, (2019)
ISBN: 9789059368576
256 pagina's
Prijs: € 21,99

steun-ons

Jaarlijks publiceert Literair Nederland ruim vierhonderd boekrecensies en literaire berichten mede dankzij donaties van lezers. U  hulp om boekrecensies, interviews, columns en essays in de toekomst te laten verschijnen is nodig. Klik voor een bijdrage.  Onze dank is groot!

Meer van Kris Mattheeuws:

Recent

7 november 2019

Een origineel en gedurfd debuut

Over 'Hier is alles nog mogelijk' van Gianna Molinari
5 november 2019

Poëzie met een lach en een traan

Over 'Het ontbreken hoor je niet' van Chawwa Wijnberg
4 november 2019

De heilzame werking van gore-tex

Over 'Sal' van Mick Kitson
1 november 2019

Ook in jou huist een nerd

Over 'Nerds!' van Emilio Guzman en Thijs van Domburg

Verwant