Kathleen Vereecken – Margriete

Zo vrij als een vrouw kan zijn

Recensie door Elisa Veini

Wereldbekend is Het Lam Gods, het vijftiende-eeuwse altaarstuk van twaalf panelen in het Sint-Bataafskathedraal in Gent. In de roman Margriete licht Kathleen Vereecken, ook zelf Gentenaar, de ontstaansgeschiedenis ervan toe. Tegelijk is de roman een fraai tijdsbeeld. Zoals ook in haar andere historische romans kiest Vereecken ook nu het perspectief van degenen die niet in het centrum van de macht liggen: vrouwen, in het bijzonder Margriete, de evenzo schilderende zus van de drie schilderbroers Van Eyck. Het maakt niet uit welke bron je opslaat, vrijwel altijd staat het altaarstuk op naam van Jan, de meest bekende van de broers. In werkelijkheid was het Hubrecht, de oudste broer, die de opdracht kreeg van de Gentse koopman Joos Vijt. Uiteindelijk werkten alle vier Van Eycks eraan, samen en apart. Haast en passant werpt Vereecken het interessante idee op dat Margriete misschien wel een beslissende rol had bij de keuze van sommige van de afgebeelde personages en bepaalde composities van de panelen. Haar levendige profielschets van een jonge vrouw, die alles gaf voor de kunst, maakt dat dit idee zelfs aannemelijk overkomt.

Maagd

Over Margriete is weinig bekend, alleen dat ze schilderde en als maagd is overleden. Ze leest Christine de Pizan en Hildegard van Bingen en deelt hun ideeën over het vrome leven en de beperkte mogelijkheden die vrouwen hebben. Maagd blijven betekende dat een vrouw beter in staat was haar talenten te ontwikkelen, en dus ook afzag van trouwen en voor een gezin zorgen. Als Margriete in het kielzog van de veel oudere Hubrecht naar Gent komt, maakt ze kennis met vrouwen die ieder voor zich hun eigen weg hebben gekozen. Zo is er Lysette, de vrouw van Joos Vijt, die een goedburgerlijk, maar beperkt leven lijdt. Er zijn de nonnen, met name de jonge Mayken, een voormalige prostituee, die in het klooster is gegaan om boete te doen voor haar zonden.

Vereecken beschrijft Maykens verval in wat in moderne ogen godsdienstwaanzin lijkt: ze maakt het leven zich letterlijk onmogelijk door een extreme vorm van ascese. Uiteindelijk sterft ze als gevolg van de honger. Vanuit het middeleeuws perspectief is het een welkome dood, want dood betekende bevrijding van het aardse leven, dat gezien werd als een kwelling. Ook Margriete en de vrouwen om haar heen bidden uitvoerig. Margriete gelooft, maar ze strijdt ook om zelfstandigheid. Daarom slaat ze mannen die haar begeren af, ondanks dat ook zij hen begeert. Want: ‘De beslissing maagd te blijven kan haar bevrijden. Zo vrij mogen blijven als ze nu is, zo vrij als een vrouw maar vrij kan zijn. Vrij en gerespecteerd.’

Kunst boven alles

Vrij zijn betekent voor haar ook de vrijheid om te komen en gaan zoals ze zelf wil. Vereecken laat Margriete door Gent verdwalen. Ze wandelt zonder doel en het liefst zonder een chaperon, wat haar van alle kanten wordt afgeraden en bij wijlen onmogelijk gemaakt wordt.
Zo leert ze in het Begijnhof de kruidengenezeres en vroedvrouw Catelijne kennen. Ondanks hun leeftijdsverschil begrijpen ze elkaar naadloos. Catelijne leeft als Begijn, als een vrome, zelfstandige vrouw, die haar werk als genezeres en vroedvrouw serieus neemt. Dat komt nog het dichtst bij Margrietes eigen ambities.

Als vrouw schildert ze aanvankelijk miniaturen, maar als haar broers zich bekwamen in het schilderen van grote panelen, leert ze vanuit de zijlijn mee. In Gent is het de bedoeling dat ze in het scriptorium van het klooster gebedenboeken kopieert – de drukpers is immers lang nog niet gevonden – en met miniaturen verlucht. Na een tijdje begint ze te werken in Hubrechts atelier. Dat is niet niks, want Hubrecht staat bekend om zijn vakmanschap. Ook Margriete oogst aanzien als schilderes. Zo krijgt ze bezoek van Margaretha van Bourgondië die door haar een kostbaar manuscript wil laten illustreren. Tegelijk beginnen Hubrecht en andere schilders te werken aan Het Lam Gods, dat een groot en belangrijk werk is, waarvoor ze alle tijd nemen. Als Hubrecht ziek wordt, neemt Margriete de leiding over de schilderwerkplaats, een positie die nog nooit eerder bekleed is door een vrouw.

Een scherp oog

Veelzeggend is een scène, waarin Margriete samen met Jan en een andere schilder naar de schetsen voor de panelen staat te kijken. Haar valt het op dat er alleen maar mannen op zijn afgebeeld. De mannen menen dat het er niet toe doet, want het gaat om de symboliek, en mannen die meer in het openbare leven verkeren, zijn de dragers van symbolen als moed en rechtvaardigheid. Margriete is niet overtuigd, en ze werpt ertegenin dat mannen uiteindelijk misschien wel ijdeler zijn dan vrouwen. Haar broer lacht: ‘Wat is toch misgelopen in jouw opvoeding?’ Margriete: ‘Ik had broers om me heen die me als hun gelijke behandelden.’

Het is alsof Vereecken met een penseel in de hand schrijft, zo nauwkeurig, treffend en origineel is de manier waarop ze beschrijft wat Margriete ziet als ze door Gent loopt, de bloemen en planten in Catelijnes tuin bestudeert of haar broers aan het werk observeert. Over de ogen van het ‘volmaakte lam’ dat Jan tekent, twijfelt Margriete. Volgens haar kloppen die niet. ‘Ze zegt het voorzichtig, beschroomd bijna. En niet eerder dan wanneer de knapen en schilders naar huis zijn,’ noteert Vereecken. Jan en Margriete bespreken de tekening, en uiteindelijk geeft Jan zijn zus gelijk. Iets van dezelfde ingehouden manier zit in Vereeckens schrijven. Ze dringt de lezer niets op, maar schrijft heel beknopt en precies het leven dat ze haar Margriete ziet leiden. Er zit geen woord teveel in, er mist niets.

 

Margriete
Kathleen Vereecken
Verschenen bij: Uitgeverij De Geus (2022)
ISBN: 978904454927
256 pagina's
Prijs: € 21,99

Meer van Elisa Veini:

Recent

27 januari 2023

Zinnen als vuistslagen met waarde voor het heden

Over 'De kleine deugden ' van Natalia Ginzburg
25 januari 2023

Met geduld en liefde worden resultaten bereikt

Over 'Leven met Lidewij' van Bert Natter
24 januari 2023

De vloek van de snoek

Over 'De jacht op het snoekje' van Juhani Karila
23 januari 2023

De zaken van het hart blijven actueel

Over 'Dans om het hart' van Dola de Jong
21 januari 2023

Als je het over seks wilt hebben

Over 'De dag dat papa over seks begon  ' van Marc-Uwe Kling  

Verwant