26 november 2010

Recensie: Kanttekeningen – Bernlef

Recensie door: Sheila van Rheenen

Verwondering in de marge

Het waait veel in de nieuwe dichtbundel Kanttekeningen van Bernlef.
De wind trekt ergens doorheen, slaat een huisdeur dicht of heeft alle tijd van de wereld.
In het eerste gedicht De Eeuwigheid tekent Bernlef met een mooie paradox de vergankelijkheid van een beschaving door de niet aflatende krachten van de wind: ‘De huidige vloer van ingedikte schapenstront / wacht op de volgende ronde van de wind / die geen rustplaats vindt maar doorknaagt tot ook /de laatste steen met de grond gelijkgemaakt zal zijn.’

De dichter wijdt 52 gedichten aan uiteenlopende begrippen zoals de godsdienst, de blues, de schuld, de droom, of abstracter: het toeval, de werkelijkheid, en voorziet ze van commentaar.
De titel Kanttekeningen relativeert het gewicht dat aan veel van deze begrippen hangt. En inderdaad, veel gedichten hebben wel wat weg van een overpeinzing in de marge. Bernlef is dan de toeschouwer die met de handen achter de rug, op kalme toon waarneemt: ‘Terwijl de wereld steeds verder uitdijt / trekt de verzamelaar zich terug in zijn huis / daarbinnen streeft hij naar volledigheid.’ Om even later het gedicht te eindigen met:
‘Ik ken dat gevoel maar al te goed: de behoefte aan / overzicht, aan een zinvol geordend bestaan.’
Het is een kleine, trage observatie, die goed past bij de dynamiek van het verzamelen.

Interessanter wordt het als Bernlef een abstractie openbreekt en zijn taal nauwkeuriger doseert voor hij hem uitschenkt, zoals in De Genen waar hij het spanningsveld tussen overerfbare kenmerken en uniciteit in een prachtig beeld vangt: ‘Zo vertakt de stamboom zich. Gevangen binnen / zijn ringen vieren wij elke dag onze vrije wil.’

In het gedicht Het Landschap wil de dichter, staand in willekeurige vissershavens, nooit meer weg. Hij koopt een ansichtkaart en schrijft naar huis : ‘ik zou hier willen blijven, weet niet waarom / verander langzaam in wat ik zie / het valt niet te begrijpen, het zit diep / ik zou hier altijd willen blijven.’
De omgekeerde heimwee in dit gedicht wordt mooi dwingend door het ritme van de strofe.

Er zijn veel jeugdherinneringen in deze bundel, er is wat nostalgie (naar zwart-wit foto’s, naar zuiverheid) en er worden veel (retorische) vragen gesteld. Het is niet altijd duidelijk waarom Bernlef sommige observaties in de vorm van een vraag heeft gegoten, en tot wie die vraag eigenlijk gericht is. Op deze momenten lijkt hij zich juist af te wenden van de lezer:
‘Wat weegt meer? Een pond veren / of een pond lood? / Wie zwaar aan dingen tilt kiest voor het laatste / en denkt bij veren alleen aan vliegende vogels’

Een enkele keer schrijft Bernlef een mooie handleiding, voor verwondering bijvoorbeeld, zoals in de slotstrofe van het gedicht met de gelijknamige titel:

‘Je moet op zoek gaan naar een omleiding
elke doelgerichtheid laten varen, op kronkelende
binnenwegen in de berm gaan liggen en
staren naar de wegdrijvende pluizen van een paardenbloem
dan misschien, heel misschien en maar voor even.’

Hier is Bernlef de fijne observator die zelf nog steeds op zoek is en daar zuivere, afgewogen regels over schrijft.

Kanttekeningen

Auteur: Bernlef
Verschenen bij: Uitgeverij Querido
Prijs: € 17,95

Recensie: Kanttekeningen
Bernlef
ISBN: 9789021438757

Meer van :

17 augustus 2017

Gedichten die op afstand blijven maar ook weten te ontroeren

Over 'De wereld onleesbaar' van Jeroen van Kan
11 augustus 2017

Zorgenkind of zondagskind

Over 'Herinneringen in aluminiumfolie' van Jamal Ouariachi
9 augustus 2017

Wachten op Godot aan de Moldau

Over 'Een afgedane zaak' van Patrik Ouredník

Recent

7 augustus 2017

Een kanjer

Over 'De tandeloze tijd 6 : Kwaadschiks' van A.F.Th. van der Heijden
4 augustus 2017

Wondranden

Over 'Een tuin in de winter' van Anna Enquist
2 augustus 2017

Jannie Regnerus gebruikt geen woord te veel

Over 'Nachtschrijver' van Jannie Regnerus
31 juli 2017

Het gitzwarte leven

Over 'Noordwaarts' van Naomi Rebekka Boekwijt
28 juli 2017

Het lot van een niet-joodse jood

Over 'Buster Kafka' van Martin Schouten

Verwant