Jorge Barón Biza – De woestijn

Een verwoest moedergezicht

Recensie door Reinier van Houwelingen

‘Direct na de aanval zag Eligia er nog rozerood uit, met symmetrische trekken, maar per minuut verscherpten zich de lijnen van haar gezicht, dat tot dan toe tamelijk zacht was geweest, ondanks haar zevenenveertig jaar en een chirurgische ingreep in haar jeugd aan een wipneus. Die kleine correctie, waar ze zelf op had aangedrongen en die gedurende drie decennia haar koppigheid de schijn had verleend van onverschrokkenheid, werd steeds meer het symbool van verzet tegen de ernstige verminkingen als gevolg van het zuur.’

Zo begint de enige en sterk autobiografisch getinte roman van Jorge Barón Biza (1942). Het boek werd in de jaren 90 van de vorige eeuw door uitgevers in Buenos Aires afgewezen, waarna de schrijver het uiteindelijk in eigen beheer publiceerde onder de titel El desierto y su semilla (letterlijk: De woestijn en zijn zaad). Degene die zuur in haar gezicht geworpen krijgt is zijn moeder, de aanslagpleger zijn vader. Daags na deze tactiek van de verschroeide aarde slaat laatstgenoemde de hand aan zichzelf.

Italiaanse renaissance
Aan ellende geen gebrek dus, in het leven van Jorge Barón Biza, noch in zijn roman. Nadat met huiveringwekkende precisie de teloorgang van huid en vlees zijn beschreven, volgt de lange zoektocht naar herstel. Hiervoor reizen moeder en zoon (in het boek Eligia en Mario geheten) naar Italië om door een plastisch chirurg met faam op dit terrein verder behandeld te worden. Mario zit vele maanden aan het bed van zijn moeder. In zijn vrije uren bedrinkt hij zich in een nabijgelegen kroeg en knoopt hij banden aan met een Milanese prostituee.

Meer dan twee jaar duurt het verblijf in Italië. Mario heeft in deze periode ruim de gelegenheid om na te denken over zichzelf en zijn familie. Toen hij vier was ontvluchtte het gezin Argentinië omdat het politieke activisme van beide ouders onverenigbaar was met het regime van de populistische leider Juan Perón. In de geliefde echtgenote van de generaal, Evita Perón, ontdekt hij een tegenpool van Eligia. Nadat Evita stierf aan kanker werd haar lichaam gebalsemd en naar verluidt door langdurige, mysterieuze behandelingen zelfs verjongd, zodat ze in haar dood een engelachtige schoonheid verkreeg. Eligia daarentegen moet verder leven met een gruwelijk verminkt uiterlijk, de meer dan twintig chirurgische ingrepen ten spijt. Terwijl Evita door veel Argentijnen op handen gedragen wordt (bij haar graf zijn nog altijd verse bloemen te vinden), krijgt Eligia nooit erkenning voor haar inspanningen op het gebied van onderwijshervorming. Als kleine vorm van wraak vermeldt Jorge Barón Biza nergens in zijn roman de namen van Juan en Evita Perón .

Drama en destructie
Naast de ingetogen en consciëntieuze Eligia staat een vaderfiguur waar Mario in hoofdzaak afschuw voor voelt: Arón (in werkelijkheid Raúl Barón Biza geheten). Rijk, anarchistisch en gewelddadig, een man die welbewust de vrouw die al 30 jaar van hem wilde scheiden verminkte. Toch herkent de ik-persoon de trekken van zijn vader, net zo goed als die van zijn moeder, in zichzelf. Kan hij zich wel aan deze destructieve ouderlijke invloed onttrekken?

Het levensverhaal van Jorge Barón Biza bevat, zoveel mag inmiddels duidelijk zijn, een overvloed aan dramatische gebeurtenissen. In De woestijn worden die voorvallen breed uitgemeten en er bovenop komen dan nog fictieve elementen. Met name de uitstapjes met de hoer Dina behoren vermoedelijk grotendeels tot deze laatste categorie. Het boek begint erg sterk maar naarmate het verhaal vordert en de groteske taferelen elkaar blijven opvolgen, treedt verzadiging op. Subtiliteit behoort niet tot het repertoire van de schrijver Barón Biza. Een begraafplaats met een ratjetoe aan grafmonumenten wordt ingezet als metafoor voor het geruïneerde gelaat van zijn moeder. Op een ander moment verschijnt er een priester die preekt over de verdorvenheid van ‘het vlees’, wat volgens deze kanselredenaar staat voor ‘een schepsel dat in de steek is gelaten door de hand van God’. In dergelijke scènes ligt het er allemaal te dik bovenop. Nog meer gekunsteld is de manier waarop het afloopt tussen hoofdpersoon Mario en Dina.
Daarnaast laat Barón Biza sommige van zijn personages op gebrekkige wijze spreken in vreemde talen. Wellicht met de bedoeling om de geloofwaardigheid te vergroten, het effect is echter vooral hinderlijk.

Andere keren pakt de extravagante vertelwijze beter uit. Het verhaal bijvoorbeeld dat Mario voorleest aan Eligia over een Argentijnse officier die in vroeger tijden gedurende gevechtshandelingen meerdere keren overloopt van partij, wordt niet veel later op Borgesiaanse wijze weerspiegeld in een ontmoeting tussen voetbalfans van Inter en AC Milan (waarbij overigens de clubkleuren consequent zijn verwisseld). Subtiel is het nog steeds niet maar het wordt wel met verve uitgevoerd. Zelfs tot en met de eetbare bonen die in beide vertellingen groeien op het graf van de doden, hoewel het bij de moderne versie wat langer duurt voordat dit detail naar voren komt.

Spaanse cult
De woestijn wordt inmiddels beschouwd als een cultboek uit de Spaanstalige literatuur. Waar uitgevers eind vorige eeuw nog huiverig waren voor publicatie van het verhaal van deze niet onbekende Argentijnse familie, strekt een autobiografische inslag, die inspeelt op de wijdverbreide neiging tot voyeurisme, tegenwoordig eerder tot aanbeveling. De levensloop van de Barón Biza’s is ook ongelofelijk, daar valt niks op af te dingen. Toch heeft het boek enkele duidelijke gebreken: de overdaad aan groteske taferelen en de gekunstelde samenhang die steeds terugleidt naar het verschroeide moedergezicht getuigen niet van literaire rijping. Verdere ervaring met het schrijven van romans zou Jorge niet opdoen. In 2001 stortte hij zich van de twaalfde verdieping van een appartement in zijn geboortestad. Hij droeg toen al niet meer dezelfde achternaam als zijn vader maar had de familienaam van zijn moeder aangenomen.

Omslag De woestijn - Jorge Barón Biza
De woestijn
Jorge Barón Biza
Vertaling door: Adri Boon
Verschenen bij: Signatuur
ISBN: 9789056726027
240 pagina's
Prijs: € 18,99

Meer van Reinier van Houwelingen:

Gedenkteken in woorden

Over 'Aantekeningen over het verplaatsen van obelisken' van Arjen Van Veelen

Recent

17 juli 2018

Legenden en leven

Over 'De vrouw met het rode haar' van Orhan Pamuk
13 juli 2018

Een oer-Vlaams bestaan, maar dan anders

Over 'Kroniek van een verzonnen leven' van Charles Ducal
11 juli 2018

Een ongrijpbare Kretenzische vrijheidsstrijder

Over 'Kapitein Michalis' van Nikos Kazantzakis
10 juli 2018

Het Koplandsiaans minuscule is de kracht in deze bundel

Over 'Houdingen' van Sylvie Marie
9 juli 2018

Nederland komt uit het buitenland

Over 'Rivierenland' van Sunny Jansen (auteur), Martin van Lokven (fotograaf)

Verwant