Jonathan Littell – Een oude geschiedenis

Duistere kanten van het menselijk bestaan

Recensie door Kris Mattheeuws

Om de zoveel tijd komt  een ervaren lezer wel eens een boek tegen waarvan de bedoeling hem niet helemaal duidelijk is. Ofwel heeft hij er niets van begrepen, ofwel is het precies de bedoeling van de auteur om verwarring te scheppen en de lezer aan het denken te zetten. Dat laatste is waarschijnlijk de opzet van het nieuwste boek van de Amerikaans-Franse schrijver Jonathan Littell. Een oude geschiedenis liet lang op zich wachten. Littell teerde nog voort op het gigantische succes van zijn controversiële De Welwillenden, winnaar van de Prix Goncourt in 2006, wat hem meteen een plaats bezorgde bij de nieuwste generatie van topauteurs.

Littell zat de voorbije twaalf jaar echter niet stil, maar schreef vooral non-fictiewerk over zijn ervaringen in oorlogsgebieden als de Balkan, Tsjetsjenië en Syrië. In De Welwillenden voerde Littell de perverse Max Aue op, de SS-officier die de grootste gruwelen niet uit de weg ging. Tegen wil en dank ging de lezer zich identificeren met deze verdorven geest. Dat kon omdat Littell, ondanks alle ziekelijke gebeurtenissen, de lezer meenam in een verhaal waarin hij duidelijk wilde maken tot wat de mens, in de persoon van een nazi, in staat is.

Verontrustende leeservaring

In Een oude geschiedenis gaat Littell een stapje verder. Hij schreef een eerste versie van het boek in 2012 die bestond uit twee hoofdstukken. In deze Nieuwe versie, de subtitel van zijn roman, breidt hij het uit tot zeven hoofdstukken, omdat hij ‘op een dag merkte dat de tekst, als een geest, op raadselachtige wijze door bleef werken. Ik moest dus opnieuw beginnen met schrijven, alsof er nog geen boek was. Vreemde ervaring.’ Vreemd is het ongetwijfeld ook voor de lezer die geconfronteerd wordt met een verontrustende en onrustige leeservaring waarin alle donkere kanten van het menselijk bestaan naar boven gehaald worden.

De zeven hoofdstukken volgen allemaal dezelfde structuur. Elk hoofdstuk bestaat nog eens uit vijf al dan niet geconnecteerde onderdelen waardoor je een soort van muzikale compositie krijgt van vijfendertig stukjes die eigenlijk variaties zijn op hetzelfde thema. Veel ingrediënten komen telkens terug: een elektrische stroomstoring, een reproductie van De dame met de hermelijn, appels, dekbedovertrek met een afbeelding van groen gras, borden vol rauwe vis en gekonfijte groenten, een groen-met-goudgeel deken, en zo kunnen we nog even doorgaan. Elk hoofdstuk begint en eindigt ook op dezelfde manier. Het ik-personage komt uit het zwembad, dwaalt in een lange, kromme gang en ontwaart plots een blinkende deurklink waardoor hij in een heel andere ruimte komt. De 35 stukjes spelen zich telkens af in een andere ruimte na het openen van een deur. Op het einde van elk hoofdstuk belandt het personage opnieuw in het zwembad, wat gerust gezien mag worden als een vorm van loutering na de ‘avonturen’ die hij heeft meegemaakt.

Machtswellust

Het hoofdpersonage wisselt ook telkens: nu eens een man, dan weer een vrouw, dan een kind, verschillende genderfluïde personages, maar telkens worden ze geconfronteerd met hetzelfde: ze komen in een wereld terecht waar de chaos overheerst en worden het slachtoffer van de manipulaties van anderen (of van de schrijver?) en hun eigen onzekere seksuele identiteit. De ruimtes lijken gevuld met psychopaten die het beste van zichzelf geven. Het is alsof Littell ‘la condition humaine’ in zijn meest duistere vorm tracht vast te leggen en de lezer om de oren wil slaan met zijn visie over het menselijk bestaan. De mens is een verdorven machtswellusteling, lijkt hij te willen zeggen. Alles draait om macht en wellust en de personages bevinden zich ofwel in  een machtspositie of in een onderdanige positie, al toont hij ook aan dat dit snel kan wisselen.

Identificatie onmogelijk

Seksscènes verworden tot gewelddadige pornoscènes, het seksuele genot draait uit op sadistische machtspelletjes waarbij hij het grove geweld niet uit de weg gaat. Bloed, sperma en stront spatten van de pagina’s om de lezer niet tot identificatie te laten komen, maar om hem eerder een gevoel van afschuw en walging te geven, alsof hij daarmee zijn grote gelijk wil halen. Identificatie is dus niet mogelijk, en dat maakt het zo moeilijk om in dit boek te geraken. De vervreemding zorgt ervoor dat de lezer af en toe, toegegeven ook uit misprijzen, het werk aan de kant moet leggen, maar toch is er iets wat hem ertoe dwingt het weer op te nemen. Ook de stijl draagt bij tot die vreemde leeservaring: Littell gebruikt een uiterst koele, zakelijke stijl die zeer precies en gedetailleerd is en waar alle emoties nauwkeurig uitgefilterd zijn. Deze klinische, zintuiglijke vorm van schrijven maakt het geheel nog afstandelijker waardoor de lezer geen kans krijgt om zich betrokken te voelen. De vele avonturen vol seks en geweld zijn vooral gericht op een mix tussen lust en afschuw, al lijkt het laatste absoluut de overhand te krijgen. Littell drukt de lezer met de neus op de feiten of liever: lijkt zelf een neus te zetten naar de lezer.

 

Omslag Een oude geschiedenis - Jonathan Littell
Een oude geschiedenis
Jonathan Littell
Vertaling door: Ilse Barendregt
Nieuwe versie
Verschenen bij: De Arbeiderspers (2019)
ISBN: 9789029524742
352 pagina's
Prijs: € 23,99

Meer van Kris Mattheeuws:

Recent

1 december 2020

Literaire mijlpaal die het verdient meerdere keren herlezen te worden

Over 'Een jaar uit het leven van Gesine Cresspahl. Jahrestage' van Uwe Johnson
30 november 2020

Verhaal van alle tijden opnieuw verteld in prachtige bundel

Over 'Vissenschild' van Liesbeth Lagemaat
26 november 2020

Met woorden alles mogelijk maken

Over 'Honderd hoge dagen' van Tomas Lieske
25 november 2020

De wereld op zijn kop

Over 'Piranesi' van Susanna Clarke
23 november 2020

De binnenstaander

Over 'Vluchthaven' van Anne van den Dool

Verwant