Jannetje Koelewijn – Fresia's voor mevrouw Brak

Grimlachend op weg naar het einde 

Recensie door Andrea Kučerová

Jannetje Koelewijn is schrijver, maar in de eerste plaats journalist. En zo schrijft ze ook haar nieuwe boek Fresia’s voor mevrouw Brak: als objectieve buitenstaander neemt ze waar, stelt vragen maar spreekt niet tegen, geeft geen sturing, uitleg of commentaar, benoemt hoogstens en registreert vooral. Zij is een betrokken, maar autonome toeschouwer, die met enkele rake dialogen een scherpzinnige en – ondanks de tragiek van de situatie – vaak komische schets tekent, die de lezer zelf mag inkleuren. Dat is beslist knap. Niet alleen omdat Koelewijn hier zo goed in slaagt, maar ook omdat er ergens iets schuurt. Want hoe doe je dat, betrokken zijn en toch afstand bewaren. Hoe lukt het je om meelevend te zijn en toch smakelijke anekdotes te vertellen. Zouden deze niet verloren gaan wanneer er door de schrijver ingegrepen, tegengesproken, gecorrigeerd werd?

Het onderwerp in dit boek zijn Koelewijns ‘oude en hulpbehoevende ouders’, die ze tevens wil behandelen als ‘personages in een verhaal dat zich voor [haar] ogen afspeelde’. Ze publiceerde eerder De hemel bestaat niet, over het leven van haar ouders en wilde met dit vervolg over hun laatste jaren een waardige afsluiting schrijven. Fragmenten uit dit tweede boek verschenen dit jaar in NRC Handelsblad. In het bijzonder intrigeren Koelewijns vragen of en hoe haar ouders van elkaar gehouden hebben, waarom hun huwelijk mislukt is en welke rol de godsdienst daarin gespeeld heeft.

‘U noemt mij meneer Brak?’

De wereld draait om de vader, zeker in zijn beleving. Het is een zeer intelligente, welbespraakte man, aller charmantst voor de buitenwereld, streng en autoritair voor zijn naasten. Trots op zijn indrukwekkende sociale stijging en, gewend om alles naar zijn hand te zetten is hij ook een onuitstaanbare narcist, zelfgenoegzaam en heerszuchtig. Karakteristieken als potentaat, man van principes, oude calvinist beschouwt hij enkel als complimenten. Hans Schouten, de gereformeerde predikant, die zich op zijn tachtigste tot priester liet wijden, typeerde zijn vroegere vriend Wim Koelewijn als een typische kuyperiaan: analytisch, zwart-wit, gelovend in de letterlijkheid van de bijbel en dus compromisloos. Voor Schouten bood het katholicisme troost, ‘kans…om het goed te maken’, die hij miste in het orthodoxe protestantse geloof. In de ogen van meneer Koelewijn was zijn bekering niets anders dan een onvergeeflijk verraad.

Voor emoties, zeker voor die van anderen, heeft hij geen oog. Met name zijn dochters doen moeite om aan zijn wensen tegemoet te komen, maar dat ziet hij niet, vindt het vanzelfsprekend of beschouwt het als een gunst van hem. Zo reizen ze met hem en zijn scootmobiel per trein naar Parijs om daar Kerst door te brengen, werken mee aan allerlei uitjes naar uitspanningen en naar voor hem nostalgische plekken, verzorgen ziekenhuisbezoeken en andere reddingspogingen wanneer er weer eens een volstrekt eigenwijze actie door hem wordt ondernomen. Maar deze vader heeft in al zijn zelfgenoegzaamheid en zelfoverschatting ook iets aandoenlijks. En hij heeft een zwakke plek: dat is Renske Brak.

De man is het hoofd van de vrouw

Mevrouw Brak blijft voor iedereen ongrijpbaar. Haar man zal hun hele gezamenlijke leven lang geen vat op haar krijgen, ondanks zijn dominante aard en bemoeizuchtigheid, ondanks hun zes kinderen. Ook voor hen blijft hun moeder een raadsel. ‘Ze is er nooit voor ons geweest’, vat dochter Rinskje het samen. Het lijkt alsof deze vrouw geen verbinding heeft gemaakt met haar omgeving, alsof er iets ontbrak.

Dochter Jannetje wil dolgraag begrijpen wat er met moeder aan de hand is. Ze ondervraagt familieleden en kennissen, komt in contact met artsen en psychiaters, bij wie haar moeder tijdens haar langdurige en zware depressie in behandeling was. Steeds meer wordt haar vermoeden bevestigd: deze vrouw mist elke echte emotie. Hoe is het zo gekomen. Is het erfelijkheid, emotionele verwaarlozing of zelfs mishandeling door haar eigen moeder, de heerszucht van haar man, de vanzelfsprekendheid van het zich moeten schikken naar een dwingend geloof en als gevolg daarvan zichzelf volkomen uitzetten? Verdrietig – voor haar… ‘en voor ons’, zegt dochter Rinskje.

Over de vijftien jaar dat moeder gescheiden van haar man leefde komen we niets te weten. Ze lijkt er trouwens zelf geen enkele herinnering aan te hebben en blijft tot het bittere einde aan haar man gekluisterd. Eerder door een soort machteloze angst, dan door enig affect.  Hij klaagt bij zijn dochters, dat hij geen vrouw heeft gehad, ‘in de zin van een echtgenote met wie je lief en leed deelt’. ‘Wij hadden geen moeder’, antwoorden deze. Mevrouw Brak blijft ook de lezer ontglippen.

Psalmen in de oude berijming

Het zullen voornamelijk vijftigplussers zijn, bekend met het fenomeen ‘stervende ouders’ die zich in menige situatie zullen herkennen. Bijvoorbeeld het moment dat je de deur van de afdeling achter je dicht trekt, terwijl je ouder roept: ‘Jullie sluiten me op… Ik heb het heus wel in de gaten’. Hoewel – de meeste anekdotes zijn ongetwijfeld ook voor een groter publiek amusant: de ouder, die zich groot houdt ‘achter een blik van kan-mij-wat-schelen’ wanneer hij zijn splinternieuwe opvouwbare en behoorlijk kostbare scootmobiel ophaalt, is ontroerend en grappig tegelijk. Dat is ook het geval wanneer vader na veel moeite erin slaagt om met zijn nieuwe iPhone per ongeluk een verbinding te maken en concludeert, dat Siri hem al kent: ‘Ze doet precies wat ik zeg.’

Je moet als lezer wel een zekere affiniteit met de Nederlandse orthodox christelijke wereld van de afgelopen eeuw hebben, wil je je enigszins kunnen inleven. De nadruk in het boek ligt op de opeenvolging van scènes en niet op nieuwe inzichten of interessante overpeinzingen. Een lach en een traan is ook hier een aansprekende combinatie en het gevoel van spijt dat je je ouders niet meer aandacht gegeven hebt, is de meesten van ons vertrouwd.

 

 

Omslag Fresia's voor mevrouw Brak - Jannetje Koelewijn
Fresia's voor mevrouw Brak
Jannetje Koelewijn
De laatste jaren van mijn ouders
Verschenen bij: Uitgeverij Van Oorschot (2020)
ISBN: 9789028220072
256 pagina's
Prijs: € 22,50

steun-ons

Jaarlijks publiceert Literair Nederland ruim vierhonderd boekrecensies en literaire berichten mede dankzij donaties van lezers. Uw hulp om boekrecensies, interviews, columns en essays in de toekomst te laten verschijnen is nodig. Klik voor een bijdrage. Onze dank is groot!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *





 

Meer van Andrea Kučerová:

Recent

21 oktober 2020

Een aardig plot in een opsommerige stijl

Over 'Een vrouw van de wereld' van Thomas van Aalten
20 oktober 2020

Reconstructie van ingrijpende gebeurtenissen

Over 'In sluitertijd' van Adriënne Schouw
19 oktober 2020

Een dunne lijn tussen feit en fictie

Over 'Eenzaam, de dapperen' van Olga Majeau
16 oktober 2020

Een lied van hoger honing

Over 'Winterbijen' van Norbert Scheuer
15 oktober 2020

Detective over verlies en ouder worden

Over 'Zo tedere schade' van Hans Vervoort

Verwant