Ian McEwan – Machines zoals ik

Intellectuele robots en mensenlevens

Recensie door Vic Veldheer

In de roman Machines zoals ik wordt de 32-jarige Charlie, speculant in aandelen (waar hij niet goed in is), verliefd op de tien jaar jongere Miranda, zijn bovenbuurvrouw. Charlie vermoedt dat Miranda iets uit haar leven voor hem achter houdt, wat zijn relatie met haar alleen maar beïnvloedt. Een groot deel van het boek gaat over deze relatie. Daarnaast wordt veel ruimte besteed aan de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie, i.c. robots.
De Britse wiskundige Alan Turing krijgt de rol toebedeeld van producent van twaalf Adams en dertien Eva’s. Turing heeft zijn beroemdheid te danken aan het feit dat hij in de Tweede Wereldoorlog het Duitse coderingssysteem wist te ontcijferen. Na de oorlog stond hij aan de wieg van de ontwikkeling van computerachtige machines (de Turingmachine). Ook heeft hij een experiment uitgevoerd (Turingtest) om erachter te komen of machines kunnen denken en menselijke intelligentie kunnen vertonen.

Initiatief van robot

Charlie koopt met geld uit een erfenis voor 86.000 pond de androïde Adam waarna hij volledig blut is. Eigenlijk had hij liever een Eva gekocht maar die zijn allemaal door Saoedie-Arabië opgekocht. Miranda en Charlie programmeren de kunstmens Adam zelf, zonder tegen elkaar te zeggen welke persoonlijke elementen ieder van hen aan deze robot-Adam toekent.
Gaandeweg ontwikkelt zich een driehoeksrelatie, waarbij Adam op beider levens steeds meer invloed weet uit te oefenen, gelijk een mens. Gelukkig zit er een knop aan Adam zodat Charlie hem kan uitzetten maar desondanks dringt de robot steeds dieper hun levens binnen. Zo weet Adam op internet het geheim van Miranda eerder te achterhalen dan Charlie. Naarmate Adam meer vertrouwd raakt met Charlie en Miranda ontwikkelt hij ook initiatieven tot handelen die soms goed uitpakken en soms niet. Zo wordt Adam verliefd op Miranda, wat de relatie van Miranda en Charlie niet ten goede komt.

Verleden en toekomst

McEwan situeert zijn roman in 1982 ten tijde van de regering-Thatcher die toentertijd een smadelijke nederlaag leed tegen Argentinië in strijd om de Falkland-eilanden. Ook aan de maatschappelijke situatie in het Engeland van die tijd besteedt McEwan veel aandacht. Door de situering in de jaren tachtig van de vorige eeuw speelt het verhaal zich in het verleden af. Maar door de introductie van Adams en Eva’s – die tot op de dag van vandaag niet in die vorm bestaan en ontwikkeld worden door iemand die in 1954 is overleden – maakt hij er ook een toekomstverkenning van. Een die aansluit op de huidige discussie over kunstmatige intelligentie, over de robotisering van de samenleving, over zelfsturende auto’s, over de invloed van internet met zijn algoritmes op het leven van de moderne mens. Wat lichtelijk verwarrend werkt.

McEwan schetst een samenleving waarin niet alleen veel routinehandelingen door een robot kunnen worden overgenomen maar waarin een robot een volwaardige (?) plaats als mens inneemt. Hij is niet alleen te programmeren, hij wil gesprekken met je voeren, hij geeft je advies, hij onderneemt actie, etc. De vraag dringt zich op hoe realistisch dit toekomstbeeld is en of dit beeld dichterbij is dan wij denken?

Robot wordt mens

Machines zoals ik is om een aantal redenen een intrigerend boek. Er is de centrale plaats die een robot in het verhaal inneemt; een kunstmens die meer menselijke dan machinale trekken heeft. Hij heeft een grote, zelfstandige invloed op de levens van Charlie en Miranda. Terwijl Charlie hem heeft gekocht om zijn leven te vergemakkelijken, is het eigenlijk ‘iemand’ die veel weet en alles beter kan en doet dan Charlie. Zo neemt Adam het speculeren op de beurs over van Charlie en dat legt hem geen windeieren. De fundamentele vraag die McEwan oproept is die naar het type samenleving waarin de technologische revolutie zo ver is voortgeschreden dat de mens robotten kunnen maken die de mens – volledig – kunnen vervangen. Een verbeterde versie van de mens kunnen worden.

Tijdsituering

Er is de wat vreemde tijdsituering van de regering-Thatcher in 1982. McEwan plaatst zijn verhalen meestal in een actueel maatschappelijk kader waaraan hij een sociologische betekenis weet te geven. Nu speelt het verhaal ruim 35 jaar terug in de tijd maar blijft onduidelijk waarom hij juist die periode heeft gekozen.
De derde reden waarom het een intrigerend boek is, ligt besloten in de verhaallijn over de relatie tussen Charlie en Miranda. Die boeit, ook zonder de aanwezigheid en interventies van Adam. Er zijn veel elementen in het boek gestopt, wat de coherentie niet altijd ten goede komt. Ten opzichte van de aandacht die de figuur van Adam krijgt, blijven Charlie en Miranda betrekkelijk wazig. Toch is Ian McEwan een schrijver wiens boeken het lezen meer dan waard zijn en die, door hun actuele thematiek, altijd stof tot nadenken geeft.

 

Omslag Machines zoals ik - Ian McEwan
Machines zoals ik
Ian McEwan
Vertaling door: Rein Verhoef
Verschenen bij: Uitgeverij De Harmonie
ISBN: 9789463360494
347 pagina's
Prijs: € 24,90

Meer van Vic Veldheer:

Recent

16 oktober 2019

Lege plek in de stamboom van Indische mensen

Over 'Lichter dan ik' van Dido Michielsen
15 oktober 2019

Wilkerson Sexton vindt haar stem

Over 'Een zekere vrijheid' van Margaret Wilkerson Sexton
14 oktober 2019

Passievolle inkijk bij een schoenmakerslichtje

Over 'Een Italiaanse reis' van Philipp Blom
11 oktober 2019

Het nietige van de mens in essayistische roman

Over 'Flessenpost uit Reykjavik' van Laura Broekhuysen
10 oktober 2019

Stilistische rijkdom en ouderliefde in een realistische roman

Over 'Jagersmaan' van Jan Vantoortelboom

Verwant

Kleerscheuren

Over 'De aarde, de aarde' van Elly de Waard