Henriette Roosenburg – De muren vielen om

Blijdschap van een bijna vergeten verzetsvrouw

Recensie door Sandra Visser

Tien fleurige borduurwerkjes versieren de binnenflap van De muren vielen om (1957) van Henriette Roosenburg, in een herziene vertaling van Wim Hora Adema. Het lijken emblemen. Niet iets wat je direct verwacht bij een boek over een vergeten verzetsvrouw uit de Tweede Wereldoorlog. Al op de eerste bladzijden wordt duidelijk hoe belangrijk deze borduurwerkjes voor Roosenburg zijn geweest. Ze heeft ze gemaakt tijdens haar verblijf in Duitse gevangenissen. Tien borduurwerkjes over negen gevangenissen en een laatste werkje over haar bevrijding. 

Het leven binnen de muren was zwaar en uitputtend. Er was een tekort aan alles en politiek gevangenen, de groep waartoe Roosenburg en haar vrienden behoorden, stonden bij hun bewakers het laagst in aanzien. De zoektocht naar stukjes draad in de juiste kleur gaf een zinvolle invulling aan de dag en voedde de wil om te overleven. ‘De les die ik geleerd heb is dat mensen het leven kunnen houden onder de afschuwelijkste omstandigheden als ze iets buiten henzelf kunnen vinden om zich op te concentreren – zelfs al is dat maar een armzalig stukje katoen […].’

Toch is dit geen somber boek. Integendeel. De ontberingen van de oorlog spelen een ondergeschikte rol. De muren vielen om is vooral een boek over bevrijding en de intens doorleefde blijdschap over de herwonnen vrijheid. 

Avontuurlijk en gevaarlijk

Henriette Roosenburg wordt op 1 maart 1944 opgepakt. Ze heeft als verzetsvrouw een flinke staat van dienst, reden voor de Duitsers om haar tot drie maal toe tot de doodstraf te veroordelen. Doordat de geallieerden steeds verder oprukken, wordt ze van gevangenis naar gevangenis verplaatst, steeds verder naar het oosten. Het vonnis is nooit uitgevoerd.

Op 6 mei 1945 wordt de gevangenis in Waldheim door het Russische leger bevrijd. De blijdschap is groot, de verwarring ook. Roosenburg en haar vrienden Nel, Joke en Dries hebben geen vertrouwen in een repatriëring door de Russen en besluiten hun eigen weg te gaan, een keuze die tekenend is voor deze groep mensen. Ze staan aan het begin van een avontuurlijke en niet ongevaarlijke tocht terug naar Nederland en vatten het plan op om met een boot over de Elbe naar Hamburg af te zakken. ‘Maar nu waren we vrij en hier was Dries, de zeeman. Hij spiegelde ons het verrukkelijke vooruitzicht van een boottochtje over een brede rivier voor. Geen wonder dat we allemaal glimlachten toen we na een lang en opgewonden gesprek over deze nieuwe mogelijkheid op onze britsen klommen.’

Vogelvrijverklaarden

Op hun tocht over het Duitse platteland komen ze mensen van allerlei pluimage tegen: op drift geraakte soldaten en krijgsgevangenen uit allerlei landen en natuurlijk Russische soldaten van wie ze van tevoren nooit weten of ze goedwillend of kwaadwillend zijn. Bij elke ontmoeting worden verhalen uitgewisseld, waardoor het boek meer is dan alleen het verhaal van Roosenburg. Het geeft ook een beeld van de ontredderde en chaotische staat waarin Duitsland de eerste weken na de oorlog verkeerde. ‘Het was waar dat we als vogelvrijverklaarden leefden, zonder enig middel om onze identiteit te bewijzen. We waren ver van huis, dat misschien niet eens meer bestond, en we kwamen dagelijks improviserend aan de kost in een chaotisch, verslagen land, maar we waren vrij en we waren gelukkig.’ 

Uiteindelijk belanden ze in een Russisch kamp voor ontheemden. Ze worden overgedragen aan de Amerikanen, maar het vertrek naar België en van daaruit naar Nederland duurt de groep te lang. Ook nu heeft Roosenburg geen zin om af te wachten en haar lot door anderen te laten bepalen. En weer trekt ze haar eigen, avontuurlijke plan.

Het boek wordt afgesloten met een nawoord van wetenschapsjournalist Sonja van ’t Hof. Via het NIOD kwam ze in aanraking met de nalatenschap van Henriette Roosenburg en ze besloot verder onderzoek te doen. Ze gaat dieper in op het verzetswerk van Roosenburg en laat zien hoe het haar na haar vertrek naar Amerika is vergaan. Roosenburg (Jet) combineerde hulp aan piloten die wilden vluchten met spionage en smokkel. Ze had een groot netwerk. ‘Haar verzetswerk is in de geschiedschrijving van de bezetting gereduceerd tot enkele voetnoten en terloopse aanduidingen, een lot dat ze met meer verzetsvrouwen deelt. Het zou Jet niet hebben gedeerd; ze ambieerde geen heldenstatus en koesterde geen grieven.’ 

Levendig en sprankelend

The Walls Came Tumbling Down werd in 1957 in Amerika uitgegeven, de Nederlandse vertaling verscheen in datzelfde jaar. Het boek werd direct een groot succes, wat niet verwonderlijk is want het is in een vlotte stijl geschreven door dan journalist Roosenburg. 

Zij vertelt haar verhaal in chronologische volgorde en in een heldere taal zonder literaire opsmuk. Het is de kracht van het boek. Een grote dosis aan literaire verbeelding zou afbreuk doen aan de authenticiteit en oprechtheid van het verhaal. Met haar levendige en sprankelende vertelstem, haar scherpe observaties en oog voor detail brengt ze haar geschiedenis en die van haar vrienden moeiteloos en op een natuurlijke wijze tot leven. De directe manier van vertellen trekt de lezer vanaf de eerste bladzijden het verhaal in.  

De levenslust en het overweldigende gevoel vrij te zijn, is in elke alinea van dit boek aanwezig. Het komt terug in de positieve levenshouding en de kameraadschap van Roosenburg en haar vrienden, in de beschrijvingen van het landschap, in kleine en grote feestmalen en in de ronduit opgewekte taal. Woorden als vrolijk en (schater)lachen komen opvallend vaak voor. Natuurlijk zijn er de ontberingen, de ondervoeding en uitputting, de angst en onzekerheid of zij Nederland levend zal bereiken, maar Roosenburg legt daar niet de nadruk op. Dit boek wil niet somber zijn en daarmee is het fijn om te lezen, zeker in het jaar waarin we 75 jaar vrijheid vieren. 

 

 

Omslag De muren vielen om - Henriette Roosenburg
De muren vielen om
Henriette Roosenburg
Vertaling door: Wim Hora Adema
Nawoord door: Sonja van ’t Hof
Herziene vertaling
Verschenen bij: Cossee
ISBN: 9789059369092
256 pagina's
Prijs: € 22,99

steun-ons

Jaarlijks publiceert Literair Nederland ruim vierhonderd boekrecensies en literaire berichten mede dankzij donaties van lezers. Uw hulp om boekrecensies, interviews, columns en essays in de toekomst te laten verschijnen is nodig. Klik voor een bijdrage. Onze dank is groot!

Meer van Sandra Visser:

Recent

29 mei 2020

Moord als voltooiing van de mens

Over 'De straffeloze' van Huub Beurskens
28 mei 2020

Zwaarmoedige vertelling over depressie

Over 'Met iedere regendruppel huilt mijn mislukte leven in de natuur' van Gerardo Soto Y Koelemeijer
27 mei 2020

Tragisch einde van een lang verwachte Messias

Over 'Baron Wenckheim keert terug' van Laszlo Krasznahorkai
26 mei 2020

Als kind in voortdurende angst geleefd

Over 'Het kind' van Christine Lavant
25 mei 2020

Verzamelbundel met aansprekende en originele liefdesgedichten

Over 'Allerliefste' van Breyten Breytenbach

Verwant