Gerbrand Bakker – Rotgrond bestaat niet

Ik ben buiten, dus ik ben

Recensie door Hans Muiderman

Grindtegels met bielzen, een balsemien die woekert of een keurige border langs een strak gazon. De bruidsluier hangt over de schutting van de buren.
Als je je tuin inkijkt, zie je jezelf. Aan het ontwerp van de tuin herken je het karakter van de bewoner.

Schrijver Gerbrand Bakker, opgeleid tot hovenier, werd bekend met zijn debuut Boven is het stil, dat in vele talen werd vertaald. Naast romanschrijver is hij columnist en schreef de afgelopen vier jaren voor dagblad Trouw.
Rotgrond bestaat niet is een verzameling van vierendertig teksten verteld in afwisselend lange en zeer korte hoofdstukken ‘over cultuurlandschap en natuur’ zoals de ondertitel luidt. Geschreven in de voor Bakker zo kenmerkende kale, kalme stijl met geen woord teveel. Het schrijven lijkt bij hem als vanzelf te gaan, net als je gedachten tijdens een wandeling door de natuur.

Al op de eerste pagina’s vraagt Bakker zich af of je aan een tuin kunt zien hoe de mens is die de tuin schiep. Als hovenier kan een tuin voor hem een gevoel van zenuwachtigheid oproepen, omdat-ie nog niet mooi genoeg is. Vooral de vorm van de tuin weerspiegelt mijn aard, zegt Bakker. ‘Ik wil lijnen, ik wil heggen die strak geknipt zijn, ik wil structuur. Net zoals ik in mijn dagelijkse leven behoefte heb aan structuur en duidelijkheid.’
De lezer leert Bakker kennen als een man die wars is van tuinen-trendwatchers. Hij is bepaald geen meeloper. Op een aangenaam eigenzinnige manier schetst hij zijn verzet tegen de tuinenmode. De toekomst van de tuin bestaat niet. ‘Wat bestaat is de toekomst van elke afzonderlijke tuin die we zelf (hij had dit woord het liefst met hoofdletters geschreven) aanleggen en onderhouden.’
De lezer die zittend bij de schuifpui, met uitzicht op de tuin, dit boek leest beseft al snel dat als je naar buiten kijkt je jezelf ziet. En na dertig pagina’s heb je geleerd dat die afgrijselijke grindtegels waar je nu op uitkijkt gewoon omgekeerd kunnen worden. ‘Een compleet terras omdraaien en het kost niets,’ zegt Bakker.

Stijl
Toch is Rotgrond bestaat niet geen boek voor (alleen) tuinliefhebbers. Zeker niet. Je kan het lezen als liefhebber van de natuur, van dieren of een wandeling met de hond. In ieder geval van buiten zijn. Maar ook als je je graag ergert aan bomenknuffelaars kom je  aan je trekken.
Hoe houdt Bakker die variëteit aan invalshoeken bijeen?
Door over zichzelf te schrijven, je leert hem als lezer kennen. Zijn stijl lijkt op hardop denken. En hij houdt de lezer bij de les met ultrakorte zinnen en intrigerende openingen van hoofdstukken en alinea’s. ‘Ik heb tot mijn achttiende alleen maar uitzicht gehad.’ Of zinnen als ‘Buureik weg.’ en ‘Ja hallo, denk ik dan.’
Een woord als ‘dus’ wil een schrijver toch zoveel mogelijk vermijden? Bakker niet: ‘Ik was dus een week in Zeeland,’ als openingszin van een hoofdstuk. En juist dat dus vergroot de aandacht bij de lezer.
Daarbij komt dat ergernis (met een lichte toon) een rode draad is in het boek. Een zekere Peter Wohlleben is daarvan het slachtoffer.

Wohllebentje
Wohlleben, van origine houtvester, is bekend geworden met het boek Het verborgen leven van bomen. Bakker is niet zuinig met zijn (voor)oordeel, met name omdat Wohlleben menselijke eigenschappen toekent aan bomen (antropomorfisme). Bomen zouden een brein hebben. Ze kunnen, volgens Wohlleben, ‘voelen, ruiken, zien en communiceren.’
Bakker geeft hem en de bomenredders ervan langs. Hij noemt het boek ‘een sciencefictionverhaal’ en Wohlleben een ‘bekeerde vleeseter’. Bomenredders vergelijkt hij met ‘mensen die zelfs de snijbiet in hun moestuin niet meer afsnijden en opeten omdat het de plant pijn doet.’ Je moet, zegt Bakker, oppassen dat je ‘de menselijke taal niet zomaar een-op-een overplant op de natuur.’
In die gevallen waarop Bakker dat zelf doet – bijvoorbeeld als hij schrijft dat de iep ‘het besluit neemt om een knop tot bloem te laten worden’ – corrigeert hij zichzelf voor dit ‘wohllebentje’.
Maar Wohlleben laat hem niet met rust. In het langste hoofdstuk van het boek ‘Rotgrond (natuur in het buitenland)’ bekritiseert Bakker hem tijdens een wandeling tussen de olijfbomen in Griekenland. Wohlleben beweerde ‘dat zwaargewonde bomen die geen wortelcontact hebben met hun soortgenoten gedoemd zijn om te sterven.’ Als reactie daarop schrijft Bakker liefdevol over de olijfbomen die oud, hol en krakkemikkig zijn. ‘Maar ze gaan gewoon door. Nu en waarschijnlijk honderden jaren.’ En in het hart van het boek, kijkend naar de kurkdroge olijfboomgaard, komt hij tot inkeer. ‘Een doorbraak. Ik ben opgehouden ‘Wat een rotgrond! te roepen als ik om mij heen kijk.’

Buitenmens
Hoe verder het boek vordert hoe meer we lezen over de verhouding tussen mens en natuur. ‘Het gemak waarmee mensen altijd mensen níet zien als natuur, als levende wezens die zichzelf moeten voeden, die dierenwelzijn en bomenwelzijn boven hun eigen welzijn stellen. Het ontbreken van de mededogen voor de eigen soort.’ We zijn onderdeel van de natuur, zegt hij. We zijn natuur. We ‘hebben beentjes om mee te lopen, kontjes en handjes, en die ook maar wat doen, voortmodderen omdat er geen weg terug is.’
In de laatste hoofdstukken waagt Bakker zich aan (een analyse van) definities van ‘natuur.’ Dat is niet zijn sterkste kant. Het boek heeft dat ook niet nodig, je vergezelt Bakker liever op zijn wandelingen. Tijdens zo’n wandeling, schrijft hij, ‘komen de teksten als vanzelf. Daar zou ik het bos dankbaar voor kunnen zijn.’
Bakker is een buitenmens. Rotgrond bestaat niet kan je lezen als een uitnodiging om met hem mee te lopen. ‘Schuin het weiland over. In de regen.’ ‘Rechts en nog eens rechts. Ik loop nu bijna in het duister, zo dik staan de sparretjes hier.’

Je kan jezelf naast hem denken. Altijd buiten, bijna altijd in gedachten. En ook als je het boek al uit hebt, wandel je nog steeds met hem mee.

 

 

 

Omslag Rotgrond bestaat niet - Gerbrand Bakker
Rotgrond bestaat niet
Gerbrand Bakker
Over cultuurlandschap en natuur
Verschenen bij: Uitgeverij Cossee (2018)
ISBN: 9789059367999
160 pagina's
Prijs: € 19,99

Meer van Hans Muiderman:

Feel-good

Over 'Onder de paramariboom' van Johan Fretz

Samen een geheugen

Over 'Of heb ik het verzonnen?' van Herman Koch, Wanda Reisel

Recent

17 mei 2018

Misleidende verhalen

Over 'Roza' van Olivier Willemsen
16 mei 2018

Zoektocht naar kennis

Over 'De ommegang' van Jan van Aken
14 mei 2018

Meer ambacht dan kunst

Over 'Alle gedichten' van Gerrit Komrij
10 mei 2018

Smeulende en opvlammende taal in Revisor #18

Over 'Revisor' van Redactie: Thomas Heerma van Voss, Bernke Klein Zandvoort, Jan van Mersbergen, Daan Stoffelsen

Verwant