Frans Strijards – Als een nacht zonder slaap

Een persoonlijk levensverhaal als beknopte theatergeschiedenis

Recensie door Herbert Mouwen

De deels autobiografische roman Als een nacht zonder slaap van Frans Strijards, kent een korte inleiding onder de titel ‘Dwalen tussen werkelijkheid en verbeelding…’. Daarin balanceert Strijards op de grens van fictie, geschiedenis en autobiografie. De confrontatie op dertienjarige leeftijd met twee in het zwart geklede jonge toneelspelers die teksten speelden van Guido Gezelle en Paul van Ostaijen, is het begin van zijn fascinatie voor het toneel. Vanaf dat moment leidt Strijards als toneelschrijver regisseur een ‘uitbundig artistiek bestaan’. Voordat hij na de zomer van 1972 naar Amsterdam vertrekt, ziet hij in Eindhoven alle voorstellingen van Proloog en is hij onder de indruk van toneelgroep Globe met artistiek leider Ton Lutz. Hij ziet theater maken als ‘een schaalvergroting van het werkelijke leven’. De benodigde ingrediënten daarvoor zijn: de vrijheid om je leven op eigen wijze in te richten, een krachtige wil, energie en bezieling en zelf teksten schrijven.

Amsterdam zomer 1972

Deel twee van de roman heeft dezelfde titel als het boek en bevat qua lengte meer dan de helft van het boek. Het is een opeenstapeling van bijzondere ontmoetingen van de ik-figuur met allerlei theatermensen. Namen als Hugo Claus en Lodewijk de Boer passeren de revue. Plaatsen van handeling zijn het Waterlooplein, de Nes en later de Rozengracht. De ik-figuur krijgt inzicht in het wel en wee van de Amsterdamse theaterwereld, die zich in de zeventiger jaren sterk aan het vernieuwen is. Hij laat duidelijk blijken welke contacten hem bevallen en welke niet. Het voortdurend improviseren tijdens voorstellingen of acts staat hem tegen, hij houdt niet zo van ‘we zien wel’. Hij bereidt liever de zaken voor door zijn ideeën op papier uit te werken en te overleggen met de uitvoerenden. Ook wordt hij meegetrokken in ludieke straatactiviteiten, bizarre theaterinitiatieven en ambitieuze spelprojecten en vindt hij het moeilijk zich daaraan te onttrekken. Eigenlijk wil hij gewoon aan het werk als theatermaker, maar hij beseft dat hij mee moet gaan met de actuele ontwikkelingen als hij een plaats wil veroveren in het theaterleven.   

Als een nacht zonder slaap is meer dan een autobiografische roman. Het is tevens een kleurrijke Amsterdamse theatergeschiedenis zoals die na de Aktie Tomaat vorm kreeg. Op 9 oktober 1969 gooiden enkele studenten van de Amsterdamse Toneelschool tomaten naar de acteurs tijdens de première van De Storm van Shakespeare door de Nederlandse Comedie, geregisseerd door Han Bentz van den Berg. Zij vonden het toneelrepertoire in het algemeen oubollig en er werd volgens  hen ongeïnspireerd gespeeld. De actie verspreidde zich binnen enkele maanden over het land. In 1976 kwam het Ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk met de nota Kunst en Beleid. Hierin werden enkele vernieuwingen geconcretiseerd, zoals de geografische spreiding van theatergezelschappen over het land. Ook ontstonden in de provinciesteden tal van nieuwe theaters en kleinere theatergezelschappen. Wat Als een nacht zonder slaap zo interessant maakt, is dat de inhoud van het boek zich in deze maatschappelijk en cultureel roerige tijd afspeelt.     

Een halve eeuw later

Tijdens het lezen is voortdurend voelbaar dat de ik-figuur niet volledig opgaat in de actuele theatrale ontwikkelingen en dat is een spannende dimensie van de roman. Het lijkt wel alsof hij zich niet thuis voelt in dit enerverende Amsterdamse spektakel, dat hij in ‘het verkeerde leven is terechtgekomen’. Daarbij wordt op de helft van het boek duidelijk dat de hij merkt dat hij bijzondere herinneringen heeft aan zijn ontmoeting met actrice Ineke, maar dat hij deze nog moet opdiepen: ‘Althans ik begrijp nu dat er iets is, dat nog niet is verteld, iets heb ik nog niet onder ogen willen zien.’ Dit is een andere spanningslijn in dit boek. De derde afdeling ‘Penseelstreken’ brengt de lezer vijftig jaar verder in het leven van de ik-figuur. Hij komt bij toeval te weten dat Ineke enkele jaren eerder overleden is. Van een neef ontvangt hij een brief waarin staat dat in haar nalatenschap een envelop aanwezig is die voor hem bestemd is.

De ik-figuur ontmoet deze neef die nieuwsgierig is naar wat hij weet over zijn tante. De neef wil haar biografie schrijven omdat zij dat vlak voor haar dood gesuggereerd heeft. De strekking van de enigszins verwijtende brief is dat de ik-figuur zo’n vijftig jaar geleden aan Ineke heeft beloofd een toneelstuk met een specifieke rol voor haar te schrijven en dat hij dat nooit gedaan heeft. Bij alle stukken die de ik-figuur daarna nog heeft geschreven heeft zij zich afgevraagd of er een rol voor haar in zat. Aan het eind van haar brief richt Ineke zich tot hem: ‘Wie heeft het leven geleefd dat voor mij was bedoeld? Weet jij dat?’ Met deze vragen komen de herinneringen aan die korte Amsterdamse periode van vijftig geleden in een ander perspectief te staan. Vooral het bezoek van de ik-figuur en de neef aan een poppenspelvoorstelling zorgt voor een verrassende wending in deze herinneringsroman. Het leven van Ineke, dat de neef karakteriseert als een onvervuld leven, is uiteindelijk een spiegel van het leven van de ik-figuur, ‘een tot leven gewekte verbeelding’. Weliswaar zijn Ineke en de ik-figuur elkaar in het tijdsbestek van bijna vijftig jaar uit het oog verloren, maar ze zijn elkaar nooit vergeten. In deze afdeling ontwikkelt Als een nacht zonder slaap zich geleidelijk tot een gelaagde psychologische roman. 

Tussen herinnering en verbeelding

In 2019 vindt onder auspiciën van het tijdschrift Theatermaker een herdenking van de Aktie Tomaat plaats in de Amsterdamse Schouwburg die ondertussen Het Internationaal Theater Amsterdam (ITA)  heet. Belangrijke theatermakers als Gerardjan Rijnders en Jan Joris Lamers zijn aanwezig. Er wordt teruggeblikt en vooruitgekeken en het publiek heeft zelfs de beschikking over tomaten. Na de voorstelling verlaat de ik-figuur het theater om in café Eijlders aan de Korte Leidsedwarsstraat een vrouw te ontmoeten die hem gevolgd is. Deze vierde afdeling met de titel ‘Geen geschiedenis’ heeft een sterk reflectief karakter. De ik-figuur denkt na over zijn carrière als regisseur en auteur, zowel artistiek als zakelijk, en vraagt zich af wat voor leven hij geleefd heeft, wat de betekenis is van zijn kunstenaarschap en wat zijn nalatenschap is. Met de vrouw – Lies heet ze – wil hij er niet over praten, toch is zij op de hoogte van veel feiten uit zijn theaterleven. Samen met Lies gaat de ik-figuur naar de neef, die hem aan een scherp interview onderwerpt. 

In de vijfde, korte afdeling ‘Tussen verbeelding en werkelijkheid…’ valt de ik-figuur samen met de auteur van het boek. Frans Strijards blikt terug op de gezelschappen die hij leidde in het Rozentheater, op zijn vervreemding van de hedendaagse theaterwereld, op zijn conflicten met de nieuwe generatie acteurs en vooral op het schrijven van Als een nacht zonder slaap. Dat maakt deze roman tot een rijk boek dat in een aantrekkelijke stijl is geschreven. Het bevat zowel breed uitgewerkte situatieteksten als korte schetsen over het Amsterdamse theaterleven. De pittige dialogen en lange monologen van de ik-figuur als antwoord op de aan hem gestelde vragen zijn een genot om te lezen, wat je van deze succesvolle toneelschrijver mag verwachten.

 

 

Omslag Als een nacht zonder slaap - Frans Strijards
Als een nacht zonder slaap
Frans Strijards
Verschenen bij: Uitgeverij Imprint
ISBN: 9789064038945
324 pagina's
Prijs: € 21,50

Meer van Herbert Mouwen:

Recent

22 juli 2021

Mensen op zoek naar verbinding

Over 'Een modern verlangen' van Hanna Bervoets
20 juli 2021

Een literaire dwaaltocht

Over 'Nu je het zegt' van K. Schippers
16 juli 2021

De hond heeft het beste beeld op de wereld

Over 'Roedel' van Guido van Hengel
14 juli 2021

Uitdrukkingen van andere schrijvers als struikelstenen

Over 'Dankbaar lichaam, Een liefdesverhaal in gedichten)' van Thomas Möhlmann
12 juli 2021

Wraak via pretparken

Over 'Melktanden' van Emma Curvers

Verwant