Eva Meijer – Het vogelhuis

Ook vogels kunnen schelden

Recensie door Sandra Visser

In haar roman Het vogelhuis geeft Eva Meijer een stem aan de Britse violiste en biologe Len Howard (1894-1973), die in de tweede helft van haar leven een opmerkelijke keuze maakte. Ze trok zich terug uit Londen en betrok een cottage op het Engelse platteland om daar vogels te bestuderen in hun natuurlijke omgeving. De boeken die zij schreef, Birds as Individuals en Living with Birds, vonden hun weg naar een groot publiek.
Het vogelhuis is een fictieve biografie. Belangrijk in het verhaal is Howards beleving van de verhouding tussen mens en dier, de vogels, dat ze als wezens gelijkwaardig zijn. Meerdere keren wordt in het boek gesproken over ‘mensen en andere dieren.’ Een zinsnede die overeenkomt met de visie van Eva Meijer en die ook terugkomt in haar eerder verschenen roman Dagpauwoog en het meer wetenschappelijke werk Dierentalen.
Het schrijven van een roman over een personage dat werkelijk heeft bestaan, brengt een bepaalde verantwoordelijkheid met zich mee. Want hoe doe je recht aan de persoon Len Howard? Eva Meijer heeft zich in het leven van Howard verdiept door haar boeken te bestuderen en haar verhalen te lezen. Ook bezocht ze het huis in Ditchling, waar Howard woonde en sprak ze met mensen die haar gekend hebben.

Het moment van terugtrekken

Van kinds af aan voelt Howard een liefde voor vogels, net als haar vader. Ze groeit op in een milieu van kunstenaars, dichters en musici. Zelf speelt ze viool en treedt regelmatig op tijdens de avondjes die door haar ouders worden georganiseerd. Dan al wordt duidelijk dat ze zich in een wereld bevindt waarin ze niet past. Haar kijk op dingen is anders. ‘(…) de gesprekken gaan over buren, affaires, over wat buiten de lijnen valt, nooit over wat de lijnen ter discussie stelt.’
Howard verhuist naar Londen waar ze werk vindt als violiste in een orkest en probeert haar leven in te richten zoals anderen om haar heen dat doen. Haar relatie met kunstschilder Thomas, is moeizaam: hij heeft aan haar alleen niet genoeg. Tevergeefs zoekt ze troost bij haar viool. ‘Ik blijf een vrouw in een kamer met een stuk hout in haar handen.’ Ook het lezen van haar aantekeningen over de koolmezen is onbevredigend. In Londen kan ze zich niet voldoende in hun gedrag verdiepen. De conclusie is even eenvoudig als veelzeggend. ‘Als ik niet wegga, is dit alles wat ik kan verwachten.’ Het is een kantelpunt in haar leven. Ze vertrekt uit Londen en trekt zich terug in een cottage op het Engelse platteland, ze noemt haar huis ‘Het vogelhuis’.

Vogels als metgezellen

Howards huis en tuin behoren aan de vogels, mensen zijn daaraan ondergeschikt. Mussen, roodborstjes, merels en vooral koolmezen zijn de belangrijkste bewoners. De ramen staan altijd open, zodat de vogels in en uit kunnen vliegen. Alleen zo kan Howard hun gedrag op een natuurlijke manier bestuderen en niet in een laboratorium, zoals dat in die tijd gebruikelijk was. Bezoek weert ze zoveel mogelijk. Niet zozeer omdat Howard geen mensen wil zien of mensenschuw zou zijn, maar omdat bezoek de vogels wegjaagt. Mensen kunnen niet stil zijn. ‘Ze zijn zo groot. […] Ze praten alsof ze zichzelf niet horen, alsof ze niet beseffen hoeveel ruimte ze innemen.’

Menselijke eigenschappen

Howard geeft namen aan de vogels met wie ze samenleeft: Kaalkopje, Groentje, Ster. Net zo makkelijk kiest ze voor namen die doorgaans aan mensen voorbehouden zijn: Charles, Billy, Pietertje. Dit geeft haar verhouding tot de vogels goed weer. Met een natuurlijke vanzelfsprekendheid ziet ze menselijke eigenschappen in haar vogels, die kunnen schelden of jaloers worden, verdrietig zijn of een tevreden uitdrukking hebben. Howard realiseert zich hiermee af te wijken van de gangbare wetenschappelijke en maatschappelijke norm. ‘Mensen denken dat ik vogels menselijke eigenschappen toedicht. Ze snappen niet dat die eigenschappen helemaal niet alleen menselijk zijn.’
Soms twijfelt ze, maar uiteindelijk is de zekerheid dat dieren net als mensen emoties kennen sterker. ‘Ze zullen me van antropomorfisme betichten als ik over de pimpelmees schrijf dat ze om hulp vroeg, terwijl ik zeker weet dat dat gebeurde.’

Eva Meijer zet Howards visie neer als een vanzelfsprekende, zonder uitleg en zonder de drang om te overtuigen. Waarmee ze ruimte geeft aan Howards twijfel. Hierdoor is ze erin geslaagd van Howard geen zonderlinge, mensenschuwe vrouw te maken. Ook is Howard geen verbeten of teleurgestelde activiste. De gekozen stem is rustig, innemend en intelligent, niet belerend of betweterig. Howard is een vrouw met wie je meebeweegt, zoals zij met de vogels en de natuur meebeweegt. Door haar ga je anders naar vogels kijken.

Veranderen van vorm

De hoofdstukken hebben in de titel een niet chronologische jaartal vermelding. Het begint met een proloog (1965), gaat terug naar 1900 en besluit met 1973, het jaar waarin Howard sterft. Het geven van jaartallen werkt goed, want niet alleen Howard maakt een ontwikkeling door, ze leeft in een veranderende tijd, van bijna Victoriaans naar modern. Hoewel dit op de achtergrond blijft, net als de twee wereldoorlogen. De hoofdstukken worden afgewisseld met verhalen over Ster, Howards favoriete koolmees. In de verantwoording schrijft Meijer dat deze stukken zijn gebaseerd op de verhalen die Howard zelf over Ster geschreven heeft. Het boek eindigt met hoofdstuk Ster 0. In dit hoofdstuk gaan we terug naar de kennismaking met Ster, terug naar het begin. Het verhaal is rond, het eindigt niet, het blijft. ‘De vogels laten me zien dat tijd niet de lijn is die mensen ervan maken. Dingen eindigen niet, ze veranderen alleen van vorm.’

De stem die Eva Meijer aan Howard geeft, is een krachtige en eigengereide, maar ook een innemende en soms twijfelende. De stem van een vrouw die, in een tijd waarin dat allesbehalve vanzelfsprekend was, haar eigen weg ging. ‘De volgende ochtend sta ik vroeger op dan nodig zodat ik sporen kan maken, kan lopen zonder de sporen van anderen te volgen.’ Haar verteltoon is prettig en zacht. Misschien bereiken we een tijd waarin mensen met eenzelfde vanzelfsprekendheid als Howard beseffen dat zij ‘andere dieren’ zijn. Dit boek is een prachtig verwoorde bijdrage in die richting.

 

Het vogelhuis is in 2018 als Bird cottage verschenen in Engeland, vertaald door Antoinette Fawcett.

Omslag Het vogelhuis - Eva Meijer
Het vogelhuis
Eva Meijer
Verschenen bij: Cossee (2017)
ISBN: 9789059368361
282 pagina's
Prijs: € 12,99

Meer van Sandra Visser:

Recent

10 juli 2020

Dichten met de moed der wanhoop

Over 'Xenomorf' van Jens Meijen
9 juli 2020

Een verhaal met een boodschap voor mensen die nooit lezen

Over 'Victor' van David Steenmeijer
7 juli 2020

Het leven aanvaarden, ‘dapper en glimlachend - ondanks alles’

Over 'Ik voel me in de hele wereld thuis' van Rosa Luxemburg
6 juli 2020

Bevochten vrouwenrollen begin twintigste eeuw

Over 'Nacht en dag' van Virginia Woolf
3 juli 2020

Intiem en openhartig verslag

Over 'De wind van morgen' van Arjen Sevenster

Verwant