Esther Gerritsen – De trooster

Over vlucht en begrenzing

Recensie door Olivier Rieter

Esther Gerritsen geldt als een van de belangrijke hedendaagse Nederlandse schrijvers en uit De Trooster blijkt waarom. Haar boek is stilistisch goed en de thematiek is ook maatschappelijk relevant. De vertelling gaat over een politicus die in diskrediet is geraakt en zich terugtrekt in een klooster om te herbronnen. Het verhaal stelt misdragingen aan de orde die deels onbestraft blijven, en gaat over het religieshoppen in de moderne tijd, over wat vriendschap eigenlijk is en wat het over iemand zegt als hij of zij vriendschap sluit met een persoon die verdorven blijkt te zijn. Ook de thematiek van botsende werelden, die van geloven en niet geloven, van idealisme en cynisme, wordt uitgewerkt.

Sympathieën in tijden van secularisering
Hoofdpersonage is een onaantrekkelijke conciërge in het klooster die ondanks zichzelf begint te communiceren met de bezoeker. Deze conciërge is diepgelovig en treft in de politicus een atheïst. Er volgt een poging hem te leren over het katholicisme, maar de politicus maakt zo nu en dan het naïeve geloof van de conciërge belachelijk. Hiermee stelt Gerritsen een thematiek aan de orde die herkenbaar is voor veel mensen. Velen nemen in tijden van secularisering gelovige mensen niet serieus, omdat ze de werkelijkheid blijkbaar duiden met een gedateerde visie op iets hogers, waar geen bewijzen voor zijn. De ongelovige lezer zal zich snel vereenzelvigen met de denkbeelden van de politicus. Maar Gerritsen doet iets interessants; ze laat zien dat de politicus slecht is en wrijft daarmee de lezer in dat hij of zij zich met deze nare man, of althans met zijn denkbeelden, heeft geïdentificeerd. Ze laat in feite zien dat religie misschien naïef is, maar dat veel religieuze mensen uiteindelijk goede mensen zijn en in sommige opzichten beter dan atheïsten met een cynisch wereldbeeld.

Misbruik buiten de kerk
Gerritsen kiest er niet voor om het misbruik in de katholieke kerk aan de orde stellen – dat zou een te makkelijke keuze zijn, maar om juist te laten zien dat misbruik overal voorkomt,  ook buiten de kerk.  Ze weet empathie op te wekken voor de conciërge, die zo anders is dan de meeste lezers. Ze neemt hem serieus en laat zien dat naïeve mensen ons respect verdienen.

Boeiend is de rol van vrouw van de politicus, die haar man, die haar verlaten heeft, komt opzoeken/stalken in het klooster om hem ertoe te bewegen bij haar terug te keren. Zij overschrijdt grenzen en lijkt haar man alles te vergeven. Het is echter vooral de politicus zelf die tot grensoverschrijdend gedrag komt.

In kloosters heerst een gemeenschapszin die voor mensen van buiten aantrekkelijk is. Zij willen in tijden van ervaren jachtigheid even vluchten naar een veilige coherente wereld die minder van hen vergt. Dat is de achtergrond van de impuls die veel mensen voelen om zich even terug te trekken in een klooster, waarin een ander levensritme heerst. Ze willen dan in feite hun leefwereld even begrenzen.

Behoefte aan begrenzing
De filosoof Ad Verbrugge stelde ooit dat dat begrenzing een menselijke oerbehoefte is. Veel mensen zijn in het huidige leven overprikkeld omdat er te veel op hen afkomt, omdat ze verkeren in te veel contexten te gelijk. Dan kan een vlucht naar een klooster even soelaas bieden om tot rust te komen. In een klooster wordt een eenduidig verhaal verteld, waaruit alles wat er niet mee strookt is weggefilterd. Het gaat om een coherente omgeving die katholicisme ademt: in geluiden, geuren, maar vooral ook in details van alles wat men ziet: van reli-kitsch tot exotische religieuze dracht die andersheid symboliseert. De behoefte om in een dergelijke omgeving te verkeren kan in verband worden gebracht met de mode van het onthaasten, een nostalgische impuls om te leven in een wereld die minder hectisch is.

De genoemde gemeenschapszin in een klooster is een van de thema’s in het boek. Gerritsen laat zien dat deze gemeenschapszin positieve en negatieve effecten heeft. Een klooster kan in verband worden gebracht met het begrip ‘total institution’ van de socioloog Erving Goffman. Deze liet zien dat het met een groep verblijven in een coherente omgeving impact heeft op de individuen die deel van deze groep uitmaken. Vergelijkbaar met een klooster zijn in die zin bijvoorbeeld een psychiatrische inrichting, een gevangenis, een kostschool of een duikboot. Telkens is dan een groep mensen afgegrensd van de rest van de wereld, wat zijn impact heeft op hen.

De politicus probeert weg van zichzelf te vluchten naar een wereld die de zijne niet is. Hij wil begrensd worden, maar overschrijdt zelfs, of juist, in deze in letterlijke en figuurlijke zin begrensde wereld grenzen. Je kunt als mens uiteindelijk niet aan jezelf ontsnappen.

Katholieke thematiek, calvinistische stijl
Tot slot iets over de stijl: die is in eerste instantie onberispelijk. Er staat geen woord teveel in het boek, maar soms wel een woord te weinig. Gerritsen had er ook voor kunnen kiezen om lange beeldende zinnen, met veel komma’s te schrijven, om de sfeer van archaïsch katholicisme uit te drukken. Nu sluit ze vooral aan bij de Nederlandse literaire traditie van (calvinistische?) soberheid. Dat is misschien een probleem van de Nederlandse literatuur: de schrijvers kiezen vaak voor soberheid in plaats van voor stilistische exuberantie. In die zin wordt er in de Nederlandse letteren een soort universele stijl gebruikt. Gerritsen is er een van de belangrijkste exponenten van. Het is heel goed dat veel boeken in die stijl worden geschreven, maar soms snakt een lezer naar teksten die wilder, persoonlijker en anders zijn.

Maar het feit dat de meeste gepubliceerde literaire boeken in deze stijl worden geschreven, wijst er op dat deze vorm aanspreekt. Het is een vorm die Gerritsen dus duidelijk beheerst. Door de thematische rijkdom, de actualiteitswaarde en de beschreven wrange wisselwerking tussen naïviteit en verdorvenheid, is deze roman zonder meer een aanrader. De trooster is een uitstekend boek.

 

 

Omslag De trooster - Esther Gerritsen
De trooster
Esther Gerritsen
Verschenen bij: Uitgeverij De Geus (2018)
ISBN: 9789044540147
224 pagina's
Prijs: € 20,99

Meer van Olivier Rieter:

Recent

21 september 2018

Schrijven met de veer van de arend

Over 'De onzorgvuldig geketende Prometheus' van A. Gide
20 september 2018

Alleen of samen, in- of exclusief?

Over 'Vrouwen en macht' van Mary Beard
19 september 2018

Omdenken in optima forma

Over 'De olifant van de bovenbuurman' van Rijswijk, van, Roos
18 september 2018

Taal die bezinken moet en verwondering oproept

Over 'Laat de stilte' van Rui Cóias
17 september 2018

Twee meisjes en een oudere man

Over 'Twee meisjes en ik' van A.H. Nijhoff