Esther Gerritsen – De trooster

Gemeenschapszin in een klooster

Recensie door Olivier Rieter

Esther Gerritsen geldt als een van de belangrijke hedendaagse Nederlandse schrijvers en uit De Trooster blijkt waarom. Haar boek is stilistisch goed en de thematiek is maatschappelijk zeer relevant. De vertelling gaat over een politicus die in diskrediet is geraakt en zich terugtrekt in een klooster. Het verhaal stelt misdragingen aan de orde die deels onbestraft blijven, en gaat over het religieshoppen in de deze tijd. Over wat vriendschap inhoudt en wat het over iemand zegt als hij of zij vriendschap sluit met een persoon die verdorven blijkt te zijn. Ook de thematiek van botsende werelden, die van geloven en niet geloven, van idealisme en cynisme, wordt uitgewerkt.

Sympathieën in tijden van secularisering
Hoofdpersonage is een onaantrekkelijke conciërge in een klooster. Hij is diepgelovig en treft in de politicus een atheïst. Er volgt een poging hem te leren over het katholicisme, maar de politicus maakt zo nu en dan het naïeve geloof van de conciërge belachelijk. Hiermee stelt Gerritsen een thematiek aan de orde die herkenbaar is voor veel mensen. Velen nemen in tijden van secularisering gelovige mensen niet serieus, omdat ze de werkelijkheid blijkbaar duiden met een gedateerde visie op iets hogers, waar geen bewijzen voor zijn. De ongelovige lezer zal zich snel vereenzelvigen met de denkbeelden van de politicus. Maar Gerritsen doet iets interessants; ze laat zien dat de politicus slecht is en wrijft daarmee de lezer in dat hij of zij zich met deze nare man, of althans met zijn denkbeelden, heeft geïdentificeerd. Ze laat in feite zien dat religie misschien naïef is, maar dat veel religieuze mensen uiteindelijk goede mensen zijn en in sommige opzichten beter dan atheïsten met een cynisch wereldbeeld.

Misbruik buiten de kerk
Gerritsen kiest er niet voor om het misbruik in de katholieke kerk aan de orde stellen maar om juist te laten zien dat misbruik overal voorkomt,  ook buiten de kerk.  Ze weet empathie op te wekken voor de conciërge. Ze neemt hem serieus en laat zien dat naïeve mensen ons respect verdienen. Boeiend is de rol van vrouw van de politicus, die hem nadat hij haar verlaten heeft, komt opzoeken in het klooster om hem ertoe te bewegen bij haar terug te keren. Zij overschrijdt grenzen en lijkt haar man alles te vergeven. Het is echter vooral de politicus zelf die tot grensoverschrijdend gedrag komt.

In een klooster heerst een gemeenschapszin die voor mensen van buiten aantrekkelijk kan zijn. Zij willen in tijden van jachtigheid even vluchten naar een veilige coherente wereld die minder van hen vergt. Dat is de achtergrond van de impuls die veel mensen voelen om zich even terug te trekken in een klooster waar een ander levensritme heerst.

Behoefte aan begrenzing
De filosoof Ad Verbrugge stelde ooit dat dat begrenzing een menselijke oerbehoefte is. Als er teveel op je afkomt, kan een periode in een klooster helpen om tot rust te komen. Het gaat om een coherente omgeving die katholicisme ademt: in geluiden en geuren maar ook in details van alles wat men ziet: van reli-kitsch tot exotische religieuze dracht die andersheid symboliseert.

De gemeenschapszin in een klooster is een van de thema’s in het boek. Gerritsen laat zien dat deze gemeenschapszin positieve en negatieve effecten heeft. Een klooster kan in verband worden gebracht met het begrip ‘total institution’ van de socioloog Erving Goffman. Deze liet zien dat het met een groep verblijven in een coherente omgeving impact heeft op de individuen die deel van deze groep uitmaken. Vergelijkbaar met een klooster zijn in die zin bijvoorbeeld een psychiatrische inrichting, een gevangenis, een kostschool of een duikboot.

De politicus probeert weg van zichzelf te vluchten naar een wereld die de zijne niet is. Hij wil begrensd worden, maar overschrijdt zelfs, of juist in deze in letterlijke en figuurlijke zin begrensde wereld, de grenzen. Als mens kun je uiteindelijk niet aan jezelf ontsnappen.

Katholieke thematiek
De stijl van het boek is in eerste instantie onberispelijk. Er staat geen woord teveel in, maar soms wel een woord te weinig. Gerritsen schrijft een lange beeldende zinnen. Hoe ze schrijft sluit aan bij de Nederlandse literaire traditie van (calvinistische) soberheid. Dat is misschien een probleem in de Nederlandse literatuur: schrijvers kiezen vaak voor soberheid in plaats van stilistische exuberantie. In die zin wordt er in de Nederlandse letteren een soort universele stijl gebruikt. Gerritsen is er een van de belangrijkste exponenten van. Het is een vorm die Gerritsen duidelijk beheerst. Door de thematische rijkdom, de actualiteitswaarde en de beschreven wrange wisselwerking tussen naïviteit en verdorvenheid, is deze roman zonder meer een aanrader.

 

Omslag De trooster - Esther Gerritsen
De trooster
Esther Gerritsen
Verschenen bij: Uitgeverij De Geus (2018)
ISBN: 9789044540147
224 pagina's
Prijs: € 20,99

Meer van Olivier Rieter:

Recent

19 augustus 2019

Experimenteel verhaal met elegantie geschreven

Over 'Kamers antikamers' van Niña Weijers
14 augustus 2019

Intellectuele robots en mensenlevens

Over 'Machines zoals ik' van Ian McEwan
8 augustus 2019

Waar kleine dieven groot in zijn

Over 'Grote dieven kleine dieven' van Albert Cossery
5 augustus 2019

Alles in sobere stijl met grote zeggingskracht

Over 'De verloren berg' van Lieke Kézér
2 augustus 2019

Achterliggende filosofie in het werk van de Zuid-Afrikaanse meester

Over 'Coetzee, een filosofisch leesavontuur' van Hans Achterhuis

Verwant