Rita Verschuur – Recensie: De tweede moeder

Recensie door: Ella-Milou Quist

Recensie door Ella-Milou Quist

Rita Törnqvist-Verschuur (1935) is een Nederlandse schrijfster en vertaalster. Ze heeft een aantal boeken van het Zweeds naar het Nederlands vertaald en later ook andersom. Zo vertaalde ze onder andere het werk van Astrid Lindgren en August Strindberg. In 1976 begon Verschuur met het schrijven van kinderboeken en begon ze voor kinderen haar jeugdherinneringen op te schrijven, wat veelgeprezen titels opleverde als: Hoe moet dat nu met die papillotten, Vreemd land (bekroond met de Nienke van Hichtumprijs) en Jubeltenen (bekroond met de Gouden Uil). In 1977 publiceerde ze samen met haar dochter, tekenares Marit Törnqvist, Wie is hier eigenlijk de baas? Haar eerste boek voor volwassenen, de autobiografisch roman Het geheim van mijn moeder, kwam uit in 2008 en werd een groot succes. Haar tweede volwassenen roman De tweede moeder heeft het ook in zich om een succes te worden, al is het alleen al vanwege de beeldende beschrijvingen en de interessante anekdotes. Waar het in Verschuurs eerste roman gaat over de turbulente relatie tussen haar en haar biologische moeder, draait het in dit boek om haar relatie met haar stiefmoeder, ofwel haar tweede moeder. Ook deze relatie gaat niet altijd over rozen.

Het is 1943, Rita is acht jaar als haar biologische moeder het gezin verlaat en er een nieuwe vrouw in huis komt die voor haar en haar vader zorgt. Rita moet haar tante Ank noemen. Na een half jaar trouwt tante Ank met Rita’s vader. Samen krijgen ze nog eens drie kinderen en zo wordt ze Rita’s tweede moeder.

Ank is een protestantse vrouw en houdt er zo haar eigen ideeën op na. Ze is streng en heeft een sterke eigen wil. Tegen haar ingaan heeft niet zoveel zin, want het is zoals zij vindt dat iets is en niet anders. Iedereen wordt min of meer gedwongen volgens haar regels te leven. Ondanks het feit dat ze drie kinderen van zichzelf heeft, beschouwt ze Rita als haar eigen dochter. Haar liefde voor Rita kan soms behoorlijk verstikkend zijn. Ook probeert ze om haar eigen verlangens en ideeën op Rita te projecteren.
Moeder is een groot liefhebber van kunst en weet veel over kunstgeschiedenis. Ze omringt zichzelf met reproducties uit de Italiaanse Renaissance en één schilderij daarvan, de roze engel, is voor Rita. Hoewel het meisje zich nauwelijks interesseert voor kunst blijft ze dit plaatje altijd koesteren, ook al laat ze het schilderij later ergens achter. In de loop der jaren gedraagt moeder zich steeds meer autoritair en overheerst ze het gezin. Rita krijgt zo langzamerhand een hekel aan haar en vraagt zich af waarom haar vader zo loyaal blijft en steeds partij kiest voor zijn vrouw. Om te ontsnappen verhuist Rita tijdens haar studie naar Zweden en bouwt daar een eigen leven op met man en kinderen. Ze blijft wel contact houden met haar vader en Ank, en zien elkaar ook regelmatig, maar het gaat niet altijd van harte. Als ze na jaren definitief naar Nederland terugkeert met haar gezin, voorkomt ze maar net een breuk met haar ouders.

Na de dood van moeder krijgt Rita het besef dat deze vrouw, ondanks haar vreemde liefde, wel een echte moeder voor haar is geweest. Rita gaat alleen naar Florence waar haar moeder haar zo graag mee naar toe had willen nemen toen ze jonger was. Ze wilde haar de kunst laten zien waarover ze altijd sprak. Nu reist Rita erheen op zoek naar het schilderij van de roze engel dat altijd in haar gedachten gebleven is. De vraag is alleen wat ze in Florence zal vinden, de roze engel of misschien toch iets anders? Het enige boek dat ze na de dood van moeder uit de kast heeft gehaald, Een leven in brieven van Vincent van Gogh, neemt ze mee. Ze gebruikt het als naslagwerk met de gedachte: ‘Een schilder als man van het woord, daar kon ik nog weleens behoefte aan krijgen in zo’n stad waar alles beeld is’. Naast terugblikken op haar leven met moeder en alles wat zij haar verteld heeft over de Italiaanse schilders, refereert Rita ook steeds naar dit boek met: ‘Wat zou Vincent over de Italiaanse kunst gezegd hebben?’ Zowel Vincent van Gogh’s: Een leven in brieven, als moeder en de roze engel zijn de rode draden in dit verhaal.

De tweede moeder is een interessante titel, die overigens ook erg goed bij het verhaal past. Verschuur heeft ervoor gekozen om haar relatie met Ank te verduidelijken door haar ‘moeder’ te noemen. Wanneer ze echter over haar biologische moeder spreekt, heeft ze het over ‘mama’.  Zo maakt ze duidelijk dat er, ondanks dat ze elkaar accepteren als moeder en dochter, toch een bepaalde afstand tussen hen is. Een afstand die het hele verhaal door merkbaar blijft, zeker wanneer moeder steeds dwingender wordt en soms een beetje manipuleert om haar zin te krijgen. Het is duidelijk dat Verschuur heel wat te stellen heeft gehad met deze dame en je krijgt soms net als zij een hekel aan het bazige en bemoeizuchtige gedrag van moeder.  Overigens dwingt ze ook respect af door haar zorgzaamheid en intellectuele kennis. Soms voel je zelfs vertedering wanneer de zachte aard van moeder boven komt drijven. De dubbelzinnigheid van hun relatie heeft Verschuur feilloos weten weer te geven.

Wat vooral opvalt aan dit boek is de beeldende manier van schrijven. Verschuurs beschrijving van Florence is zo duidelijk dat je naar die stad verlangt en met je eigen ogen de schoonheid ervan wilt zien en de kunstwerken waarover ze spreekt zelf wilt aanschouwen. Je volgt haar op haar reis in deze stad die allerlei herinneringen naar boven haalt over haar tweede moeder. Terwijl je in het hier en nu leest, en zij iets ziet, ruikt, ergens over nadenkt of zich een uitspraak herinnert van moeder, duik je opeens weer in het verleden. Een mooi voorbeeld hiervan: Rita verlangt naar de geur van het schoonmaakmiddel Spic & Span terwijl ze in Florence op een terrasje zit en kijkt naar de vuiligheid op een marmeren beeld dat nodig schoongemaakt moet worden. Zo komen we bij een nieuwe alinea, een anekdote over haar moeder die soms aan een schoonmaakwoede leed waardoor het hele huis naar Spic & Span rook. En zo gaat dat het hele boek door. Het zorgt ervoor dat je echt in haar leven gezogen wordt.
Soms is het ietwat verwarrend in welke tijd het verhaal zich nu precies afspeelt. Zit je nu in Florence of juist in het verleden van Rita? Dit komt voornamelijk ook omdat de alinea’s niet op elkaar lijken aan te sluiten, terwijl dat door dat ene woord (Spic & Span), die ene gedachte of uitspraak juist wel zo is. Dit is de charme van het boek: de verborgen linken. Niet alleen maakt dit het verhaal interessant, maar het zorgt ook nog eens voor een zekere spanning omdat je benieuwd bent waar het verhaal naartoe gaat. Bovendien zorgt één van de constant terugkerende onderwerpen (de roze engel) ervoor dat je wilt weten of ze dit prachtige schilderij ooit weer zal zien of niet. Vooral in het laatste hoofdstuk, wanneer je weet dat Rita weer bijna naar huis gaat, zorgt dit ervoor dat je op het puntje van je stoel zit. Knap voor een boek waarin absoluut geen spannende dingen gebeuren!

 


 

 

 

De tweede moeder

Auteur: Rita Verschuur
Verschenen bij: Uitgeverij Cossee (2011)
Aantal pagina’s: 224
Prijs: €18,90

Omslag Recensie: De tweede moeder  -  Rita Verschuur
Recensie: De tweede moeder
Rita Verschuur
ISBN: 9789046308660

Meer van Ella-Milou Quist:

Recent

15 december 2017

Drakenbloed en hoestende koeien

Over 'Tijl' van Daniel Kehlmann
14 december 2017

Vergane Hollywoodglorie in de Maghreb

Over 'De oppermachtigen' van Hedi Kaddour
13 december 2017

Literatuur uit de provincie

Over 'Ergens op het eind' van Erik Nieuwenhuis
12 december 2017

Troosteloos zal het in Twente wezen

Over 'De heilige Rita' van Tommy Wieringa
11 december 2017

Niet alles hoeft begrepen om te zien hoe prachtig het is

Over 'Finisterre' van Eugenio Montale

Verwant