Caroline Lamarche – Het geheugen van de lucht

Een verstikkende vertelling over misbruik

Recensie door Reinier van Houwelingen

‘Met gevaar voor eigen leven daalde ik vannacht, in mijn droom, af in een ravijn en op de bodem ervan trof ik een dode vrouw aan.’ Zo begint Caroline Lamarche deze tekst, een monoloog die aanvankelijk bedoeld was om te worden uitgesproken (de verantwoording geeft meer informatie over het hoe en wat). In 2014 volgde een gedrukte uitgave en nu is er een vertaling van Katelijne De Vuyst, Het geheugen van de lucht, binnen de ‘Franse reeks’ van Uitgeverij Vleugels. Het motto voorin luidt: ‘Alleen de monoloog kan de waarheid onder woorden brengen – wie zou het wagen zijn geheim aan de ander te vertellen?’ (Unica Zürn).

De kloof

De dode vrouw op de bodem van het ravijn is een versie van de verteller, zo blijkt al op de eerste bladzijde. Het ravijn komt in meerdere lagen van het verhaal terug. Er is een letterlijke betekenis maar ook een figuurlijke. Dan gaat het om een kloof in het binnenste van de ik-persoon, ‘een ijzige, kille plek waarvan ik zelfs de naam niet ken’. Die kloof is de uiting van een oud trauma, veroorzaakt door seksueel geweld, een voorval dat in het (korte) tweede deel van de tekst stap voor stap uit de doeken wordt gedaan. Het eerste gedeelte van Het geheugen van de lucht beschrijft de impact van deze twintig jaar oude ervaring op het huidige leven van de verteller. Meer bepaald op de relatie met een naamloze man, aangeduid als Vantoen.

Ook binnen deze ‘borderlineliefde’, die zeven jaar standhield, blijken verschillende vormen van misbruik te spelen. Psychologisch, omdat de man de vrouw laat fungeren als een spiegel, dat ‘stille ding dat op de sofa zat waarbij hij een uur aan één stuk zijn hart uitstortte’. Onheilspellend is dat hij er een gewoonte van maakt de as van zijn sigaret in een spinnenweb uit te kloppen, hiermee de spin dwingend as te eten om het web schoon te houden. Een gradatie erger wordt het wanneer Vantoen meermaals verkondigt dat hij ooit zelfmoord zal plegen. De verteller constateert achteraf dat de man een spel met haar speelde, waaraan ze verschillende namen geeft: ‘Het spel van de permanent aangekondigde dood, het spel van de geprogrammeerde verdwijning, het spel van mijn huidige schrik en van mijn toekomstige eenzaamheid, het spel van mijn huidige en mijn toekomstige schuldgevoel’. Naast mentaal misbruik komt er op het laatst ook fysieke geweldpleging om de hoek kijken. De meeste tijd wordt dan trouwens ingeruimd om te beschrijven dat de vrouw een medische verklaring laat opstellen ter documentatie van de verwonding die ze opliep, aan haar arm. Het vormt wel het definitieve breekpunt van de relatie; ze besluit de man van toen te verlaten en de deur stevig achter zich dicht te trekken.

Overladen

De zeventig pagina’s lange tekst van Caroline Lamarche zit stampvol metaforen en betekenisvolle details, een overvloed die niet altijd even geslaagd genoemd kan worden. Het beeld van de vleesvlieg, van de verwelkte bos bloemen, van de Armeense enclave Nagoro-Karabach, het motief van de spiegel en van de lucht, het dient allemaal om een falende relatie te beschrijven binnen een structuur die moet doorgaan voor een monoloog. Lamarche tuigt een literaire constructie op rondom het thema misbruik, maar de technieken die ze aanwendt doen afbreuk aan de waarachtigheid en uiteindelijk aan de impact van de vertelling. Het lijkt soms een poging het avant-gardistische proza van Marguerite Duras na te volgen, maar bereikt nooit dezelfde mate van poëtische kracht en sfeerschepping.

Veelzeggend: het mooiste moment van Het geheugen van de lucht staat in feite los van de relatie die erin beschreven wordt. Het fragment wordt letterlijk aangeduid als een verhaal in het verhaal; de ik-persoon vertelt dit ‘om de dode vrouw wakker te maken’. In een winkelstraat ziet ze een jonge vrijwilliger, terwijl die voor een goed doel zogenaamde sterrenpoppetjes probeert te verkopen maar dat eigenlijk niet durft. Pas doordat ze hem aanspreekt en drie poppetjes afneemt, vat hij moed en probeert vervolgens andere voorbijgangers te veroveren met zijn koopwaar. De anekdote is eenvoudig en mooi. Helaas legt Lamarche vervolgens toch een rechtstreeks verband met Vantoen, die op vergelijkbare wijze kracht zou hebben geput uit de aandacht die de vrouw hem schonk. In het universum van Het geheugen van de lucht mag geen moment op zichzelf bestaan. De tekst is daardoor overladen, gemaakt en verstikkend.

Het geheugen van de lucht is hier te bestellen.

 

Omslag Het geheugen van de lucht - Caroline Lamarche
Het geheugen van de lucht
Caroline Lamarche
Vertaling door: Katelijne De Vuyst
Verschenen bij: Uitgeverij Vleugels (2021)
76 pagina's
Prijs: € 23,95

Meer van Reinier van Houwelingen:

Recent

27 januari 2022

Alleen achterblijven met een bananenplant

Over 'Onroerend goed' van Deborah Levy
25 januari 2022

Ergens wringt het in deze zakelijke vertelling

Over 'Bik' van Cor Gout
24 januari 2022

Eerste Nederlandse duivenmelkersroman

Over 'Dorus de doffer' van Rense Sinkgraven
20 januari 2022

Dit smaakt naar meer

Over 'De verlossing van Jacob Smallegange' van Rinus Spruit
19 januari 2022

Dartelen in het schemergebied tussen droom en werkelijkheid

Over 'Lalalanding' van Emily Kocken

Verwant