Bezorgd door Linda Modderkolk, Odilia Vermeulen, Ester Wouthuysen. – Willem Witsen (1860-1923). Een kunstenaarsportret in brieven

Brieven vol treffende uitspraken, ontboezemingen en observaties

Recensie door Reinder Storm

In 1939 bezorgde de letterkundige dr Garmt Stuiveling De briefwisseling Vosmaer-Kloos (Groningen, Wolters; 257 p.). Deze literair-historische publicatie handelt in hoofdzaak over de totstandkoming en eerste uitgave van de bundel Gedichten van Jacques Perk in 1882. De schrijver E. du Perron, die bevriend was met Stuiveling, vatte zijn waardering voor De briefwisseling Vosmaer-Kloos prachtig samen. In een brief aan Stuiveling van 13 januari 1940 schreef hij: ‘Ik ken wel mooiere, maar geen prettiger lectuur dan deze’. Hetzelfde kan worden gezegd van het boek Willem Witsen (1860-1923). Een kunstenaarsportret in brieven. 

In 2023 was het precies honderd jaar geleden dat de schilder, tekenaar, fotograaf en graficus Willem Witsen overleed. Reden voor de Stichting Willem Witsen om middels publicatie van een afgewogen keuze van een 140-tal brieven uit Witsens uitgebreide correspondentie de aandacht te vestigen op deze interessante en veelzijdige figuur. Het boek bevat brieven van Witsen zelf en van collega’s en vrienden áán hem. Met schilders wisselt hij gedurig van gedachten over allerlei aspecten van de beoefening van het kunstenaarsvak. En en passant komen namen voorbij van lieden met wie Witsen daarnaast nog meer verkeerde, onder wie schrijvers en dichters als Frederik van Eeden, Willem Kloos en Albert Verwey.     

Ongepolijst schrijven

In verschillende opzichten is dit boek onweerstaanbaar. Wat de lezer direct treft is de geweldige levendigheid van de brieven. De allereerste lange brief die is afgedrukt schrijft Witsen op 16-jarige leeftijd. Letterlijk staat dan halverwege: ‘Ik zal wel veel fouten hierin hebben, maar ik heb geen lust deze brief geheel over te lezen, ’t zijn allemaal fouten van ’t gauwe schrijven.’ Ook in ander opzicht treft de grote levendigheid van het ongepolijste schrijven. Dat bijvoorbeeld in 1885 een woord als ‘verneukeratief’ al werd gebruikt in het Nederlands is iets dat onomstotelijk uit deze uitgave blijkt.  

 De brieven zelf krioelen van treffende uitspraken, ontboezemingen en observaties. Prachtig hoe schilder en schrijver Jacobus van Looy vanuit Venetië zijn indrukken van de stad in een brief aan Witsen verwoordt: ‘Venetië is zulk een (vooral ’s avonds) geruischlooze stad, dat men alles hoort, en zelfs de stilte een geluid is.’ En als Van Looy dan zoiets typisch prozaïsch beschrijft als het toeristisch voeren van Venetiaanse duiven, verbluft hij de lezer met een uitgebreide omschrijving van kleuren, vormen en beweging, zoals alleen een zeer scherp waarnemer die maken kan. Natuurlijk behoren de meeste lieden die in dit boek aan het woord komen tot de financieel meer bevoorrechten. Niettemin getuigt menige brief van geldzorgen. En de roeping van het artiestenbestaan wordt met wisselend enthousiasme ondergaan: “Waarom moeten wij toch zoo veel meer tobben dan anderen?”, verzucht Witsen in een brief aan Van Looy.  

Volheid van leven weerspiegeld in brieven

Het kunstenaarsbestaan heeft dus zo zijn zorgelijke kanten. En ook liefde en vriendschap gaan niet altijd over rozen. Willem Witsen trouwde met Betsy van Vloten; haar zussen Kitty en Martha waren getrouwd met resp. de dichter Albert Verwey en de schrijver-arts Frederik van Eeden. Kunstzinnigheid alom dus, in de familie. Helaas: Witsens huwelijk met Betsy liep op de klippen – ondanks dat zij binnen enkele jaren aan drie zoons het leven schonk. Een scheiding betekende ook lange tijd minder omgang met die jongens, maar een nieuwe liefde brengt nieuwe lichtheid. Sommige vriendschappen lopen door misverstand, onzekerheid en wantrouwen forse deuken op, waarover soms uitvoerig in de brieven wordt gedelibereerd. Na al die jaren is de urgentie daar wel van af natuurlijk; toch vormt ook zo’n vriendenruzie een onmisbaar aspect van de volheid van het leven die deze brieven onopzettelijk zo treffend weerspiegelen.   

Details over het dagelijkse leven

In 1918 feliciteert Witsen zijn vriend de dichter Willem Kloos met diens verjaardag. Kloos bedankt nog op de dag zelf (6 mei) voor deze attentie. Terloops vermeldt hij in zijn briefje details over de gevolgen van de oorlogsomstandigheden voor het dagelijks leven (ondanks dat Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog neutraal was). Kloos schrijft: ‘Toch hebben wij (zonder bluf) in het geheel nog geen honger geleden: met erwten, boonen, maizena, aardappelen, kaas, wat visch en een enkel ei zijn ware wonderen te doen, ook wat voedzaamheid betreft. Er is een tentoonstelling geweest van de Haagsche huishoudschool van basisgerechten, waar croquetten, taarten, puddingen, salades etc. waren geëtaleerd, waarin geen spiertje vleesch zat, en die toch zeer smakelijk waren.’           

Deze uitgave kan niet genoeg worden aangeprezen, al was het alleen al om het feit dat gekozen is voor voetnoten in plaats van eindnoten, wat het gebruik zeer bevordert. Ondanks dat die noten in zo’n kleine letter gedrukt zijn dat dat het lezen wel wat bemoeilijkt. Het boek stemt ook weemoedig, want het staat vast dat over honderd jaar er geen uitgave te maken zal zijn van brieven die schilders en dichters elkaar heden ten dage nog schrijven – ‘if any’. En of tegen die tijd alle emails of uitingen en epistels op sociale media bewaard zijn gebleven? Het staat te bezien. Dat dit boek met brieven van en aan Willem Witsen dan nog gewoon voor geïnteresseerden te lezen zal zijn, is een inspirerende en geruststellende gedachte.     

 

 

Omslag Willem Witsen (1860-1923). Een kunstenaarsportret in brieven - Bezorgd door Linda Modderkolk, Odilia Vermeulen, Ester Wouthuysen.
Willem Witsen (1860-1923). Een kunstenaarsportret in brieven
Bezorgd door Linda Modderkolk, Odilia Vermeulen, Ester Wouthuysen.
Met verantwoording, bibliografie en register
Verschenen bij: Uitgeverij Verloren (2023)
ISBN: 9789464550948 
307 pagina's
Prijs: € 35,00

Om Literair Nederland draaiende te houden, zijn wij afhankelijk van vrijwillige bijdragen. U kunt ons steunen via de rode knop. Waarvoor onze hartelijke dank!

Geef een reactie





 

Meer van Reinder Storm:

Recent

Over de gele soepterrine
16 april 2024

Over de gele soepterrine

Over 'Wie houdt je warm in de winter?' van Berend Boudewijn
Verslag van een kleurrijk leven
15 april 2024

Verslag van een kleurrijk leven

Over 'Waar kleur is, is leven' van Tineke Hendriks
Woutertje Pieterse Prijs voor De jongen die van de wereld hield
13 april 2024

Woutertje Pieterse Prijs voor De jongen die van de wereld hield

Over 'De jongen die van de wereld hield' van Tjibbe Veldkamp
Schrijvend aan haar zuster Virginia
10 april 2024

Schrijvend aan haar zuster Virginia

Over 'Vanessa & Virginia' van Susan Sellers
Literatuur in dienst van de strijd
8 april 2024

Literatuur in dienst van de strijd

Over 'Mannen in de zon' van Ghassan Kanafani

Verwant