Baltasar Gracián – De kunst van de voorzichtigheid

Wijze én berekenende aforismen

Recensie door Els van Swol

Veel mensen zullen de naam Baltasar Gracián y Morales (1601-1659) niet kennen. Toch heeft het denken van deze vrijdenkende, Spaanse jezuïet veel invloed gehad. Hij wordt wel ‘de Machiavelli for the good guys’ genoemd. De manipulatie en misleiding van Machiavelli zijn bij hem vervangen door berekening, al heeft Tinneke Beeckman het beeld van Machiavelli onlangs genuanceerd in haar boek Machiavelli’s lef. Omgekeerd zitten er aan het werk van Gracían misschien minder fraaie kantjes. Of, zoals Annemart Pilon, vertaler en bewerker van zijn ‘spreuken’ in De kunst van de voorzichtigheid in het voorwoord bij deze uitgave schrijft: ‘Gracián predikt deugdzaamheid, al is die misschien vermomd als schijnheiligheid (of is het juist andersom?)’. Is dit een vooroordeel tegenover jezuïeten (jezuïtisch schijnheilig)? Redenen temeer om het toegankelijke boek te lezen en erachter te komen.

‘Spreuken’ in twaalf thema’s

Pilon heeft de driehonderd in 1647 door Gracián gepubliceerde ‘spreuken’ (ze schrijft dit telkens tussen aanhalingstekens), tot de kern teruggebracht of samengevoegd en in twaalf thema’s ondergebracht. Thema’s als Weten en denken, Jezelf en anderen kennen, Karakter en gedrag. Maar dat niet alleen. Deze uitgave is geïllustreerd door de Delftse kunstenaar Dirk van Dien die met gemengde technieken werkt. Sterker nog, de afbeeldingen die hij maakte na het lezen van Graciáns Handorakel en de kunst van de voorzichtigheid in de vertaling van Theo Kars (1940-2015), uitgegeven in 1990 en in 2020 ongeïllustreerd herdrukt, vormde de aanleiding tot deze uitgave. Omdat Annemart Pilon gewijzigde titels gaf aan de ‘spreuken’, maakte Van Dien ook nieuw werk. Achterin het boek is een schets van het leven en werk van Van Dien opgenomen.

Zijn stijl houdt het midden tussen Paul Klee en Picasso met niet-Westerse of islamitische elementen. Soms is het een woord in een ‘spreuk’ (‘Denk vooruit en gebruik je voorzichtigheid’) dat hem op het spoor van in dit geval Rodins beeld De denker zette. Of hij maakte collages met gebruik van postzegels en andere bestaande afbeeldingen. Heel concreet, zoals Graciáns werk dat ook is.

Actualiteit en levenskunst

Graciáns denken blijkt nog steeds actueel. Hij beveelt bijvoorbeeld aan om tegenover bronnen een kritische houding aan te nemen. En iedereen kan in deze tijd van gekleurde, eenzijdige of onware berichtgeving waarop geen dubbele controle heeft plaatsgevonden, talrijke voorbeelden van fake nieuws noemen.
Er zitten tussen de ‘spreuken’ echter ook denkbeelden waar we nu niet meer zo achter kunnen staan, zoals in het hoofdstuk ‘Uitblinken’: ‘Hoogstaande bezigheden [leiden] tot roem’. Meer in de lijn van levenskunst ligt een opvatting die ook Nietzsche in Graciáns voetsporen ontwikkelde: werken aan je persoonlijkheid tot je een afgerond mens bent, een mens zoals we eigenlijk bedoeld zijn. Dat de term Übermensch door toedoen van Hitler een andere invulling kreeg, is niet aan Nietzsche te wijten.

Een andere denker waar de ideeën van Gracián af en toe aan doen denken, is Spinoza. Beiden hebben het over voorzichtigheid (caute bij Spinoza), innerlijke rust (‘een groot geluk op de wereld’ schrijft Gracián) en ‘hevige emoties [die] de rede verjagen’. Spinoza zei het hem na in het derde deel van zijn Ethica.

Er zit iets van een streber in het denken van Gracián, maar we herkennen ook de wijze denker in hem bij de trits translatio (vertalen) – imitatio (navolgen) – aemulatio (overtreffen) wanneer hij schrijft: ‘Kies je grote voorbeelden en probeer hem of haar [dat laatste zal een toevoeging van Pilon zijn neem ik aan, EvS] juist voorbij te streven’ (aemulatio). En stop daarmee op het juiste moment, op je hoogtepunt. Net zoals je ook je kwetsbaarheid moet durven laten zien en dan hopen dat naasten en vrienden er voor je zijn.

Gracián vindt aan de andere kant weer wel dat alle begin onvolmaakt is en dat je dat dan niet moet laten zien, want dan ‘blijven de onvolkomenheden ervan in iemands hoofd zitten’. Daar staat een hedendaagse opvatting over bijvoorbeeld het jeugdwerk van Vincent van Gogh tegenover. Daarin zie je behalve inderdaad nog onvolkomenheden, óók al de kracht van de schilder die zich inspant om er binnen zijn mogelijkheden van dat moment het beste van te maken. Dat mag best worden gezien.

Karakter en gedrag

Een mooi onderdeel van het boek is ‘Karakter en gedrag’, zowel tekstueel als qua verscheidenheid aan afbeeldingen. Bijvoorbeeld de ‘spreuk’ over integriteit: ‘Je eigen geweten moet zwaarder wegen dan het oordeel van anderen’. Deze gaat vergezeld van een afbeelding met een kern, omringd door allemaal vissen die dezelfde kant op zwemmen. De ‘spreuk’ over halsstarrigheid wordt verbeeld door een man met een lange nek, omzwachteld door een touw. En een over een gezond karakter door een wybertjesvorm met daarin twee portretten uit de oudheid. Raak gekozen, want was Sophocles al niet de filosoof die wist dat je je in korte zinnen moet uitdrukken, zoals Gracián zelf ook doet?

De vraag die nog rest is: hoe reageren hedendaagse jezuïeten zelf op het werk van Baltasar Gracián? De bekende Vlaamse jezuïet en internetpastor Nikolaas Sintobin schreef naar aanleiding van de eerdere vertaling door Theo Kars dat veel aforismen (een beter woord dan ‘spreuken’, al dan niet tussen aanhalingstekens) ‘getuigen van grote mensenkennis en wijsheid. Vele andere kunnen schokken door hun cynisme en opportunisme.’ Na lezing van deze mooie, nieuwe gebonden uitgave met leeslint kun je niet anders dan dit beamen.

 

Omslag De kunst van de voorzichtigheid - Baltasar Gracián
De kunst van de voorzichtigheid
Baltasar Gracián
Vertaling door: Annemart Pilon
Met illustraties van Dirk van Dien
Verschenen bij: Uitgeverij AFdH (2023)
ISBN: 9789493183339
210 pagina's
Prijs: € 27,50

Om Literair Nederland draaiende te houden, zijn wij afhankelijk van vrijwillige bijdragen. U kunt ons steunen via de rode knop. Waarvoor onze hartelijke dank!

Geef een reactie





 

Meer van Els van Swol:

Zoektocht naar Nataraja

Zoektocht naar Nataraja

Over 'Oog in oog met de goden - Een zoektocht naar Indiase bronzen en hun makers' van Alexander Reeuwijk

Recent

Een mandje tussen de lisdodden
24 januari 2024

Een mandje tussen de lisdodden

Over 'Dit andere paradijs' van Paul Harding
De omgeving lijdt het meest
22 januari 2024

De omgeving lijdt het meest

Over 'Gelukkige dagen' van Renée van Marissing
Wat is het niets?
20 januari 2024

Wat is het niets?

Over 'Waar gaan we eigenlijk heen' van Toon Tellegen
Ingenieus gecomponeerde briefroman over de macht van de verbeelding
19 januari 2024

Ingenieus gecomponeerde briefroman over de macht van de verbeelding

Over 'De schim van Raamswolde' van Alexander Baneman
Wie ben ik?
18 januari 2024

Wie ben ik?

Over 'Zing voor me morgen' van Deniz Kuypers

Verwant