Anne Weber – Annette, een heldinnenepos

Ode aan een daadkrachtige vrouw

Recensie door Isabelle van den Heuvel

In 1967 ontving de Franse verzetsstrijder en neurofysioloog Annette Beaumanoir (1923-2022) de Yad Vashem voor het redden van twee Joodse tieners tijdens de Tweede Wereldoorlog. Later streed ze mee tegen de Franse bezetting van Algerije. Met Annette, een heldinnenepos schreef de Duits-Franse Anne Weber een ode aan haar boeiende bestaan. 

Het verhaal begint in het heden. Annette ‘is heel oud, en (…) / tegelijk nog ongeboren.’ Want, zo stelt Weber als een ware poëet, Annette zal opnieuw ter wereld komen ‘op dit witte blad.’ Ze gaat terug naar het prille begin van een leven waar verzet als een rode draad doorheen loopt. Annette is van eenvoudige komaf. Ze wordt geboren in een vissershuisje aan het einde van een doodlopend straatje waar ze opgroeit bij liefdevolle, sociaal bewogen ouders en grootmoeder van moederskant. Na een moeilijke start van hun relatie – met een huwelijk beneden zijn stand heeft haar vader alles op moeten geven  – bezorgen haar ouders Annette een gelukkige en stabiele jeugd.

Dromen van heldendaden

Annette is zeventien wanneer de Duitsers Frankrijk bezetten. Door een toevallige ontmoeting en kort daarop door haar lidmaatschap van de Franse communistische partij, raakt ze betrokken bij het verzet. Ze studeert medicijnen maar droomt van een ‘lotsbestemming, van offers en heldendaden’ en kan niet wachten om in actie te komen. ‘Kan volwassen-worden misschien ook een tandje / sneller? Hoelang blijft alles nog zo saai en / naar haar smaak veel te dadeloos / doorgaan?’ Op een lentedag in Parijs gaat haar wens in vervulling. Als in een scène uit een film wacht haar mentor, zogenaamd krant lezend, haar op buiten een kiosk. Hij heet Roland. In hem ontmoet Annette haar tegendraadse, non-conformistische evenknie; tegen de strikte regels van de partij in krijgen de twee een relatie. 

Naast onderlinge relaties is eigen initiatief ook ten strengste verboden, iets wat Annette ook in de wind slaat. In een spontane, risicovolle actie redt ze twee Joodse tieners, broer en zus. In zwierige zinnen sleept Weber de lezer mee in het relaas van ‘drie zwijgende schimmen’ die met bonzend hart op zoek gaan naar veiligheid. Hoewel geslaagd, wordt haar actie niet geaccepteerd; Annette en Roland worden uit de partij gezet, waarna een tragedie op de loer ligt.

Na de oorlog krijgt Annette kinderen en werkt ze als arts. Haar leven loopt op rolletjes maar voor Annette is een rustig, voortkabbelend bestaan dodelijk. Een vakantie naar Algerije brengt verandering. In de ogen van de bevolking ziet ze haat voor de Franse bezetter. Ze keert huiswaarts met de overtuiging dat ‘Frankrijk binnenkort nog een kolonie / armer zal worden.’ Haar hele leven wordt Annette voortgedreven door een allesoverheersend gevoel van rechtvaardigheid en een hang naar spanning. Dus wanneer ze kans ziet weer in verzet te komen, ditmaal tegen haar vaderland, zegt ze geen nee. Ook al betekent het dat ze voorlopig haar twee kinderen niet zal zien. 

In nevelen gehulde toekomst

Weber voerde gesprekken met Annette Beaumanoir en las haar memoires. Bewondering voor haar onderwerp steekt ze niet onder stoelen of banken, toch schuwt ze Annette’s zwakheden niet. Vaak blijkt Annette een naïeve en impulsieve heldin die zich schuldig maakt aan zwart-wit denken. De voor vrijheid vechtende Algerijnen zijn goed; de onderdrukkende, bezettende Fransen zijn slecht. Dat het Algerijnse FLN (Front de libération nationale) zich net zo goed als de Fransen schuldig maakt aan foltering en onderdrukking, komt niet in haar op. Evenmin dat sommigen de Algerijnse zaak financieren vanuit duistere motieven. Maar, zo houdt Weber de lezer terecht voor, achteraf is het makkelijk praten. Vanuit het verleden is de toekomst immers in nevelen gehuld. Soms roept ze vanuit het heden de jonge Annette waarschuwend toe.  ‘Het FLN wil / onafhankelijkheid én het socialisme en islam, / maar dat laatste is in het begin nog niet iedereen / duidelijk. Waarom doe je daaraan mee, Annette, / waarom zet je je leven voor deze mensen op het spel? (…) Annette! Het doel / is slechts een mooi groot hersenspinsel en het heiligt / zeker niet de middelen.’ Met een spreekwoordelijke engel op haar schouder is het ook makkelijk voor Annette om onbevangen te blijven. Altijd blijft ze ongedeerd, observeert haar chroniqueur haast ongelovig, altijd ontspringt ze de dans, is ze net de hoek om als de bom ontploft. 

Verheffende vorm

Strak en geraffineerd houdt Weber het verhaal in de hand. Af en toe legt ze het verhaal stil om de lezer te wijzen op het schrijfproces: ‘Maar ho, niet zo snel, anders breekt de spanningsboog.’ Soms neemt ze een zijpaadje, waarvoor ze zich dan weer excuseert. Op gedurfde en bijzondere wijze heeft ze haar heldin vereeuwigd in dit epos, wat haar de Deutsche Buchpreis opleverde. Een epos is een genre dat we vooral kennen uit de oudheid. Odysseus wordt dan ook meerdere malen aangehaald wanneer Weber verhaalt over de uitputtingsslag van Annettes zwerftochten door Frankrijk tijdens de oorlog. Al is de vorm verheffend, de taal die Weber hanteert houdt de lezer stevig verankerd in het alledaagse. Zo krijgt Annette na een donkere periode weer ‘feeling met het leven,’ is iets wel of niet ‘oké’, en kent een huwelijk ‘ups en downs.’ Dit wordt afgewisseld met poëtische taal die mooie beelden oproept, zoals dit over de landing van de geallieerde troepen op het strand van Normandië: ‘Aan parachutes / dalen, stil en zacht als in een droom, duizenden soldaten / op de kuststrook neer, een sprinkhanenzegen, waarop / de meeste hier met smart hebben gewacht.’ Historisch, biografisch, literair: met Annette, een heldinnenepos heeft Anne Weber zowel qua vorm als inhoud een rijke tekst geschreven, die recht doet aan het boeiende leven en wandel van haar onderwerp. Een tekst waaruit bij herlezing ongetwijfeld nog heel veel verborgen pareltjes opduiken. 

 

 

Omslag Annette, een heldinnenepos - Anne Weber
Annette, een heldinnenepos
Anne Weber
Vertaling door: Anne Folkertsma
Verschenen bij: Orlando (2021)
ISBN: 9789083146867
224 pagina's
Prijs: € 23,99

Meer van Isabelle van den Heuvel:

Recent

12 augustus 2022

Hoop op vertaling: Les Gardiennes

Over 'Les Gardiennes' van Ernest Pérochon
9 augustus 2022

Reis zonder bestemming

Over 'Mercier en Camier' van Samuel Beckett
8 augustus 2022

Hoop op heruitgave: De vermorzeling

Over 'De vermorzeling. Het verhaal van een overlevende' van Jo Elsendoorn
6 augustus 2022

Er gebeurt niets in Rathbone Road

Over 'Hoogachtend, Eliza Peabody' van Jane Gardam

Verwant