András Forgách – De akte van mijn moeder

Wat doe je als je moeder een spion blijkt? Je schrijft er een boek over

Recensie door Thomas van Houwelingen

‘Er zijn dingen die we pas kunnen begrijpen als we ze zelf meemaken,’ schrijft de verteller van De akte van mijn moeder. Eén van die dingen is het moment dat je door hebt dat je moeder al die tijd niet was wie ze zei dat ze was, namelijk ‘geen verklikker maar een spion. Geen echte spion, maar iets wat erop lijkt. Ze was geen van beide, ze was een geheim medewerker, een gm. Een minuscuul radertje in een kleinzielig onderdrukkend apparaat (…)’. De Joodse Bruria Avi-Shaul, ‘MEVROUW PÁPAI’ (haar cn, codenaam), was tussen 1975 en 1985 de mol in de familie.

In deze roman komt de schrijver tot de ontdekking dat zijn moeder, en trouwens ook zijn vader, informatie aan de geheime dienst van Hongarije rapporteerde. Over dissidenten, over vrienden en bekenden. Zelfs over haar eigen kinderen.

Op het moment van zijn ontdekking leeft zijn moeder niet meer, maar zijn hele perspectief op haar leven kantelt. Hoe deed ze dat dan allemaal? En, misschien belangrijker, waarom? Waarom trekt een Joods stel vanuit Israël terug naar Hongarije? Waarom keerden ze terug naar een plek die eerder was ontvlucht vanwege de verschrikkingen van nazi-Duitsland? Het gevolg was in elk geval een sappelend bestaan waarin zij nooit ergens écht bij hoorden omdat hun Hongaars nog altijd doorspekt was met Hebreeuws. ‘Voor de kameraden waren ze Joden, voor de Joden waren ze communisten, voor de communisten waren ze Hongaren, voor de Hongaren waren ze migranten.’ Kennelijk was dat het allemaal waard om te werken voor hun stalinistische idealen.

Het is autobiografisch, zo bevestigde Forgách onlangs in het televisieprogramma VPROBoeken – maar hij heeft sommige dingen met zijn verbeelding ingevuld. Hij noemt het boek dan ook zeer expliciet een roman. Forgách citeert echter óók de officiële documenten die hij heeft aangetroffen, waarin de verschillende officieren op tamelijk onbeholpen wijze kond doen van hun betrekkingen met Bruria Avi-Shaul.  

Die zijn doortrokken van een ontluisterende banaliteit en bureaucratie. Het laat zien hoe een regime zich in zekere zin werk verschaft met het volgen van mensen die misschien helemaal niet tegen de macht zijn. Het zorgt in elk geval voor een dictatuur waarin elke mond die mogelijk een tegenstem zou kunnen formuleren wordt gesnoerd. Tegen de achtergrond van de actuele ontwikkelingen in het Hongarije van nu, bezorgt het de lezer rillingen.

Het pijnlijkste aan het boek is dat het meeste dat Bruria aan het regime opdist niet zo spectaculair is. Af en toe komt ze met nuttige informatie over het zionisme (de betrekkingen tussen Hongarije en het nieuwe Israël waren buitengewoon slecht), maar écht doorslaggevende zaken bleken het niet te zijn. Tegelijkertijd bekruipt de lezer het akelige gevoel dat de geheime dienst alle op zichzelf niet zoveel zeggende puzzelstukjes bij elkaar legde om vervolgens actie te ondernemen tegen deze of gene dissidente figuur.

De kracht van dit boek is ook meteen zijn zwakte. Hoe naar die documenten ook zijn en hoe ontluisterend zijn ontdekking ook moet zijn geweest voor de verteller, toch raakt de lezer op een goed moment wat murw. Na het zoveelste lelijk geschreven ambtelijk rapport, dat wordt afgewisseld met fictief commentaar, worden de dingen die aan het begin nog zo bizar waren, wat gewoontjes en zelfs een tikje vervelend om te lezen. Niet uit te sluiten valt dat dit deels ook het doel is geweest van Forgách: de dagelijkse realiteit van een onderdrukkend regime is kennelijk zo droog.

Er zitten ook schaarse maar zeer mooie momenten van ontroering in het boek. Dat zijn de momenten dat het tot Bruria doordringt dat de geheime dienst haar eigen zoon op de korrel heeft. Ontroerend is ook als de geheime dienst noteert dat ‘aan het begin van ons gesprek bleek dat MEVROUW PÁPAI erg veel van haar kinderen houdt en alles voor ze overheeft’ – alsof men dat pas na een aantal jaren doorkrijgt.
Je kunt, zo blijkt, zielsveel van je kinderen houden, terwijl je ze tegelijkertijd verraadt. Dat is wat een heilig geloof in een ideologie met abstracte doelen met je doet, lijkt Forgách te suggereren. Hij eindigt hierdoor dit monument voor zijn, van haar voetstuk gevallen moeder, toch nog met een (vorm van) mededogen.

 

Kijk hier Boeken van de VPRO

Omslag De akte van mijn moeder - András Forgách
De akte van mijn moeder
András Forgách
Vertaling door: Rebekka Hermán Mostert
Verschenen bij: Uitgeverij Cossee (2018)
ISBN: 9789059368163
352 pagina's
Prijs: € 25,99

Meer van Thomas van Houwelingen:

Recent

23 augustus 2019

Russisch schrijver uit de schaduw van beroemde tijdgenoten

Over 'Sprookjes (Slavische Cahiers 33) ' van Michail Saltykov-Sjtsjedrin
21 augustus 2019

Een bezielde moeder

Over 'Sido' van Colette
19 augustus 2019

Experimenteel verhaal met elegantie geschreven

Over 'Kamers antikamers' van Niña Weijers
14 augustus 2019

Intellectuele robots en mensenlevens

Over 'Machines zoals ik' van Ian McEwan
13 augustus 2019

Mooie en relevante roman

Over 'Welkom in het Rijk der zieken' van Hanna Bervoets

Verwant