Alfred Birney – De fenomenale meerval en andere verhalen

Het fenomenale is ver te zoeken

Recensie door Martenjan Poortinga

Van Alfred Birney, winnaar van de Libris Literatuur Prijs 2017, verscheen recent De fenomenale meerval en andere verhalen, een selectie uit de verhalen die hij de afgelopen dertig jaar schreef. De verhalen werden voor deze uitgave deels herzien.
Dat een uitgever het winnen van een prijs aangrijpt ander werk van een schrijver onder de aandacht te brengen is begrijpelijk en valt te billijken. Onbegrijpelijk wordt het als de uitgever zoals in het geval van De fenomenale meerval niet kritisch kijkt naar het niveau van de verhalen, de urgentie ervan en de stijl waarin ze geschreven zijn. Naar de literaire waarde dus.

Achterhaalde verhalen
Toen Alfred Birney debuteerde in 1987 met de roman Tamara’s lunapark, waren er al verspreid verhalen van hem verschenen. De fenomenale meerval bevat achttien verhalen, gepubliceerd tussen 1984 en 2005 en een wat recenter verhaal uit 2009.
Verhalen die thematisch deels aansluiten bij De tolk van Java, de roman waarvoor Birney de Libris Literatuur Prijs kreeg, en daarmee de erkenning waar hij al zo lang op wachtte. Tot  die tijd was het sappelen in de marge.

De tolk van Java is deels een persoonlijke afrekening met zijn vader,  en de verwerking van een traumatische jeugd. Birney geeft gedetailleerd weer welke rol zijn vader had in Indonesië en hoe dat de gewelddadigheden tegen zijn vrouw en kinderen veroorzaakt heeft. Het lijkt erop alsof Birney daarmee begrip voor zijn vader probeert te krijgen.
Deze thema’s duiken ook op in de verhalen van De fenomenale meerval. Die thema’s, samen met die van een onbereikbare liefde, het negatieve zelfbeeld, en het niet gezien worden (letterlijk en figuurlijk) vormen de leidraad in de verhalen.

Voor een belangrijk deel van die verhalen geldt dat ze niet alleen achterhaald, maar bij tijd en wijlen antiek zijn. Voor andere dat ze moeizaam verteld, anekdotisch zonder diepere achtergrond en stilistisch zwak zijn.
In zekere zin geldt voor de verhalen wat ook voor De tolk van Java geldt: ze bevatten onhandige zinsconstructies, beeldspraak die vaak vergezocht is, vreselijk veel details die in de meeste gevallen niet ter zake doende en dus overbodig zijn.
Uit een interview met Birney blijkt dat een groot deel van De tolk van Java geschrapt is; dat had bij deze verhalen ook moeten gebeuren.

Vergezochte metaforen
Neem nou een zin als: ‘Een rood stoplicht hing betraand achter het linkermaantje van de voorruit, dat de ruitenwisser buiten zijn boog hield.’ Wat staat hier? Wat betekent dit? Wat voor wereld roept dit op? Leuk al die beelden, maar het slaat echt nergens op. Of deze: ‘Hij voelde zich alleen en wist dat zij zich ook alleen voelde, ze moesten beide ergens anders zijn met hun gedachten, of bij een ander, al zouden hun lichamen toch samen die ontspanning bereiken.’ Hè? Over moeizaam formuleren gesproken. Hoe weet je dat iemand anders zich ook alleen voelt? Hangt dat in de lucht, staat dat op een voorhoofd geschreven?
En dan dat steeds terugkerende, er met de haren bijgesleepte thema van de meerval: de geheimzinnige vis, die in een aantal verhalen opduikt, of zo je wilt onderduikt. Wat wil Birney hiermee? Het lijkt erop dat hij deze vis als het symbool ziet van zijn onderdrukte en onbegrepen zelf. Hij ziet zichzelf als het geheimzinnige wezen dat een meerval is: hij duikt op onverwachte momenten op, en is voor een groot deel onzichtbaar.

Lichtpuntje
Er staat een kleine positieve uitzondering in deze bundel: een wat langer verhaal, in drie delen, getiteld Sonatine. Daar zit zowaar een (omgekeerde) ontwikkeling van het hoofdpersonage in, daar worden achtergronden, beweegredenen en motieven verduidelijkt, daar is een glimp van de schrijver die Birney blijkbaar ook kan zijn, te bespeuren.

 

Omslag De fenomenale meerval en andere verhalen - Alfred Birney
De fenomenale meerval en andere verhalen
Alfred Birney
Verschenen bij: Uitgeverij De Geus
ISBN: 9789044540079
288 pagina's
Prijs: € 21,99

Meer van Martenjan Poortinga:

Recent

14 augustus 2018

Perikelen in het perfide Albion

Over 'De melodie' van Jim Crace
7 augustus 2018

Leven aan de zelfkant van de Amerikaanse maatschappij

Over 'Club Mars' van Rachel Kushner
1 augustus 2018

Blokken op Blokken

Over 'Blokken (2018)' van F. Bordewijk