‘Dit bijzondere verhaal is actueler dan ooit’ wordt Boris Dittrich geciteerd op het omslag van Transgenderpioniers van Alex Bakker over een zeker voor die tijd vooruitstrevende arts-seksuoloog in Berlijn, Magnus Hirschfeld en twee van zijn meest opmerkelijke ‘patiënten’. De auteur, Alex Bakker, is een bekende historicus, schrijver en journalist, gespecialiseerd in de erfenis van de Tweede Wereldoorlog en het fenomeen transgender. Hij is zelf als meisje geboren, nu een man, dus transgender, en is in de loop van zijn beroepsleven daarover steeds opener geworden. Hij publiceerde veel over de transgenderzorg in Nederland, met name aan de Vrije Universiteit, die in het buitenland bekend is geworden onder de naam ‘the Dutch approach’. Daarover is nogal een polemiek ontstaan, ook in relatie tot een forse politieke discussie in Engeland over transgender.
Onlangs was te lezen in een rapport van de Gezondheidsraad dat de transgenderzorg in Nederland ‘zorgvuldig is ingericht’. Tegelijk is Bakkers historische boek in een tijd met veel discussie over transgenderbehandelingen (zijn we niet te liberaal en te makkelijk hierin?) maar ook regelrechte agressie tegen transpersonen en tegen personen met niet-heteroseksuele relaties, heel actueel en relevant.
Transgenderpioniers is niet alleen relevant en actueel maar ook mooi en met persoonlijke passie geschreven. Je kunt merken dat de auteur sterk persoonlijk betrokken is bij de materie en zich met veel empathie heeft ingeleefd in de levensverhalen van dokter Hirschfeld en zijn voltallige staf, maar vooral ook in de twee beschreven ‘patiënten’ Dora Richter en Gerd Katter. Dora werd van man vrouw, en Gerd van vrouw man, tot en met de toen nog omstreden en zeer nieuwe vergaande operatietechnieken.
Dora en Gerd vertrouwen de gezaghebbende Hirschfeld volledig, en werden ook opgenomen in de grote gemeenschap van bezoekers en patiënten in de twee geschakelde villa’s op de hoek van de Beethovenstrasse en In den Zelten in de nieuwe uitbreidingswijk van Berlijn, Tiergarten. Na de Eerste Wereldoorlog werd Berlijn door de annexatie van stadjes als Spandau negentien keer zo groot. De stad was in die tijd een van de meest dichtbevolktste van de wereld, vergelijkbaar met Londen en New York. Op de gevel van het monumentale pand stond behalve ‘Institut für Sexualwissenschaft’ ook ‘Amori et Dolori Sacrum’: gewijd aan de liefde en de pijn. Dat vat het karakter van Hirschfeld’s instituut wel heel mooi samen. Liefde voor de veelal bijzondere en met lichaam en geest tobbende medemens en pijn door discriminatie, (angst voor) vervolging, de twijfel over de geaardheid en de richting van de oplossing, alleen travestie of meer, en hoe dan, en niet te vergeten de soms pijnlijke, ingrijpende operaties.
Berlijn
Het boek beweegt zich van de fascinerende geschiedenis van het Instituut naar het opwindende en bruisende (‘roaring twenties’) Berlijn in de Weimarrepubliek, pakweg 1919-1933 en vandaar naar de vaak getroebleerde levens van Dora en Gerd en zijdelings naar anderen uit de kring van Hirschfeld. Bakker heeft daarvoor niet alleen de geschiedenis van de Weimarrepubliek met de ups en downs van de economische crisis van 1923 met hyperinflatie en biljetten van 1 biljoen D mark en de politieke crisis na het overlijden van de eerste Duitse President Friedrich Ebert goed samengevat, maar ook het Berlijn van die periode. Die besloeg modernisering van cultuur en architectuur (Bauhaus!), van andere kleding en haardracht van met name vrouwen. Vrouwen die, in elk geval in de hogere kringen, zelfstandiger werden, wereldreizen maakten, auto reden. Zo je wil een feministische periode, met Erika Mann, Marlene Dietrich maar ook een lesbisch boegbeeld als Lotte Hahm.
De moeilijk te beantwoorden vraag is of het schijnbaar ongelimiteerde hedonisme met alle clubs en gemaskerde bals nu de ‘echte werkelijkheid’ was of eerder dansen op een vulkaan. Bakker trekt de conclusie: beide. En hij voegt er terecht aan toe dat voor zeer velen in en om Berlijn armoede en traditie de overhand hadden over uitgaan en decadentie. De latere NSB propagandachef, toen nog gewoon journalist, Max Blokzijl, schrijft jubelend: ’Berlijn is weer lichtstad, wereldcentrum, stad van arbeid en van verpoozing’. En juist die verpozing bood kansen om (semi) anoniem althans gedeeltelijk het leven te leiden en de identiteit aan te nemen die iemand echt wilde. Maar de vulkaan kookte in die jaren al heel zachtjes. Bij het grote feest voor Hirschfeld’s 60e verjaardag sprak de toen nog onbekende Joseph Goebbels over ‘raciale ontucht’ en voorspelde dat ‘na de zegevierende revolutie’ het instituut zou worden gesloten. En zo geschiedde. In 1933 vond al heel snel, in mei, een zuiveringsactie van bibliotheken en wetenschappelijke instituten plaats en ook de eerste boekverbrandingen. Hirschfeld en enkele anderen hadden uit voorzorg al de wijk genomen, waarbij Hirschfeld financieël werd geholpen door zijn neef Leo Meyer, directeur van de Bijenkorf, die hem aandelen in de toen bloeiende onderneming bezorgde.
Hermafrodieten van de ziel
Dat is boeiende geschiedenis, zo ook het overzicht hoe het de hoofdpersonen in en rond het instituut is vergaan in en na de Tweede Wereldoorlog. Hirschfeld zag in een Franse bioscoop beelden hoe zijn buste op stokken werd rondgedragen als een hoofd op een spies. Zijn levenswerk was vernietigd. Hij stierf in 1936 in Nice aan een hartaanval. Dora en Gerd overleefden de oorlog en overleden op hoge leeftijd.
Toch maakt het boek de meeste indruk door de persoonlijke, met een sterk woord lijdensgeschiedenissen van de hoofdpersonen Dora en Gerd, beiden in een verkeerd lichaam geboren. Hirschfeld en zijn instituut betekenden veel voor deze mensen. Om te beginnen al de erkenning dat zij ‘Zeelenzwitter’ zijn, letterlijk ‘hermafrodieten van de ziel’ oftewel ‘geestelijk hermafrodieten’. ‘Mensen die in hun hele doen en laten de aard hadden van het andere geslacht.’ En al zag je het niet terug in het lichaam, toch was de oorsprong van hun anders-zijn biologisch van aard, want het werd veroorzaakt door geslachtshormonen. De doorbraak van Hirschfeld was dat hij er met succes in slaagde interseksuele personen geslachtsverandering te laten ondergaan. Daarbij werden niet alleen lichamelijke factoren meegewogen, maar ook psychische en was de beslissing uiteindelijk aan de persoon zelf: zelfbeschikking over het eigen lichaam, voor die tijd zeer progressief.
De eerste persoon die daarvan kon profiteren was, al in 1912, Louis die geboren was als meisje maar veel mannelijke kenmerken had en aan wie een geslachtswijziging in de burgerlijke stand werd toegekend, maar nog zonder operatie. Dat werd pas in de jaren twintig usance. De beschrijving van de jeugd en jong volwassen periode van Dora en Gerd is aangrijpend. Over Dora bij een gesprek met een collega van Hirschfeld: ’Wat vond u van uw eigen geslachtsdeel? Ik haatte het. Het is niet van mij dokter. Het moet weg. Maar dat kan ik niet zelf. Ik heb het geprobeerd. Hoe bedoelt u? Ik wilde het zelf doen. Een keer gedaan toen ik een jaar of dertien was. Zoals met een wrat, een touwtje erom binden en dan hard trekken.’
Oorlog
Veel passages in dit boek zijn van vergelijkbare strekking. Alex Bakker heeft met grondig archiefonderzoek veel boven water gekregen. Ook mooi beschreven is dat de van het platteland afkomstige Dora weinig op had met de mondaine homo- en travestiewereld van de bars, de dansvloeren vol mannen met mannen, vrouwen met vrouwen. Haar droomleven was een relatie met een eenvoudige heteroman die goed voor haar zou zijn. Voor de geslachtsoperatie slaagde ze er met kunst- en vliegwerk in om seksuele contacten met mannen te hebben, maar steeds was er de angst voor ontdekking, of – waar gebeurd – chantage. Na haar operatie brak de periode van het Nazisme en de oorlog aan. In haar latere leven woonde ze in de buurt van Neurenberg, ver weg van haar geboortegrond, samen met haar broer, tot 1966, 78 jaar oud.
Gerd leefde als man en kwam de oorlog door. Zijn geaardheid hield hij verborgen, en zo ook in de naoorlogse periode in de DDR. Hij overleed in 1994, 84 jaar oud. Maar anderen uit de kring van Hirschfeld overleefden de oorlog niet. Ze pleegden zelfmoord, kwamen in kampen en weer anderen wisten te vluchten naar de VS. De villa met het instituut werd door de Nazi’s geplunderd, door oorlogsgeweld grotendeels verwoest en na de oorlog afgebroken. Gelukkig is aardig wat schriftelijk materiaal op miraculeuze wijze bewaard gebleven.
Het boek van Alex Bakker leest als een spannende ‘Zeitgeschichte’ met heel menselijke gezichten van goede, strijdvaardige mensen als Hirschfeld cs en goed geholpen slachtoffers als Dora en Gerd. In het nawoord schrijft de auteur met veel zorg over de ‘backlash’ tegen transgenders, transgenderzorg en LHBTI, over fragiele verworvenheden en kwetsbare emancipatie. Dat is in deze tijden van makkelijke en oppervlakkige extreem rechtse politieke geluiden ook op dit terrein een waarschuwend woord tegen destructieve krachten.

Transgender pioniers
Uitgever: Nieuw Amsterdam (2026)
ISBN 9789046835289
304 pagina's
Prijs: € 26,99
Kopen bij Libris












