8 januari 2013

Onbewaakt ogenblik – Bernlef

Toch geen memoires

Recensie door Machiel Jansen

De Amerikaanse schrijver John Irving kreeg van zijn uitgever eens een miljoen overgemaakt voor een nog te schrijven boek, inclusief de filmrechten. Irving stuurde het bedrag meteen terug. ‘Ik ben geen melkkoe.’

De anekdote staat vermeld in de postuum verschenen roman Onbewaakt ogenblik van Bernlef, die eind oktober kwam te overlijden. Hoofdpersoon in deze roman is de schrijver Henk Materman, wiens uitgever ook grote verwachtingen heeft van het succes van zijn memoires die hij nu maar eens moet gaan schrijven. De fictieve auteur worstelt vervolgens met het opschrijven van zijn herinneringen en ziet uiteindelijk af van publicatie.

Henk Materman doet in bijna alles aan Bernlef denken. De twee hebben dezelfde geboortedatum, zijn geboren in dezelfde plaats en ook hun namen verschillen maar enkele letters van elkaar. (Bernlef is het pseudoniem van Henk Marsman.) Je mag echter hopen dat Bernlefs uitgever niet lijkt op de wat karikaturale uitgever van Materman. In elk geval moeten zowel de fictieve als de werkelijke auteur hebben geworsteld met een boek dat ergens tussen memoires en fictie in ligt.

Materman doet na aandringen van zijn uitgever een poging zijn memoires te schrijven, maar komt niet veel verder dan jeugdherinneringen en een paar interessante beschouwingen over het vastleggen van het verleden. Een ontmoeting met een oude componist doet hem ten slotte inzien dat hij het verleden niet direct in woorden moet proberen te vangen.

Bernlef moet net als zijn hoofdpersoon geworsteld hebben met een soortgelijk probleem. Een aanzienlijk deel van deze roman (80 van de ruim 200 bladzijden) bestaat uit Haarlemse jeugdherinneringen die in 1998 al eens verschenen, ook toen al onder de titel Onbewaakt ogenblik. Ook de aanzetten tot een essay over de Franse schrijver Patrick Modiano en een herinnering aan Bernlefs geestelijk gehandicapte broer geven de indruk eerder geschreven te zijn. De overige honderd bladzijden vertellen het verhaal Materman die aan het strand van Egmond worstelt met het schrijven van zijn memoires.

De afzonderlijke delen van de roman zijn niet slecht. De Haarlemse jeugdherinneringen zijn aardig en de beschouwing over Modiano bij vlagen interessant. De belevenissen van Materman aan het strand van Egmond kabbelen weliswaar wat voort maar Bernlef schrijft op een toon die al snel sympathie opwekt.

Maar de roman als geheel maakt toch de indruk het resultaat te zijn van knip-en-plak werk. Nu kun je een dergelijke werkwijze verdedigen door te wijzen op Bernlefs liefde voor improvisatie en het experiment, maar eerlijk gezegd maakt het geheel een wat hulpeloze indruk. Zo is het merkwaardig en allerminst overtuigend dat Bernlef zijn eigen jeugdherinneringen en gedichten nu opvoert alsof Materman ze geschreven heeft. Waarom verbergt hij zich zo halfslachtig achter een personage?

Helemaal duidelijk wordt dat niet, al is de meest voor de hand liggende verklaring dat Bernlef, net als Materman, er niet in slaagde zijn memoires te schrijven en er daarom voor koos om zijn onvermogen onderwerp van een roman te maken.

Het onvermogen om het verleden voor eens en altijd vast te leggen vormt namelijk de rode draad die al de losse stukken dient te verbinden. In een brief laat Materman zijn uitgever ten slotte weten niet verder te werken aan zijn memoires en daarbij vat hij keurig samen waar het in deze roman om draait.

De afgelopen tijd ben ik tot de slotsom gekomen dat wat ik voor mijn herinneringen hield in werkelijkheid, door mijn selectieve geheugen en door de abstractie van woorden, zo vervormd werd dat ik ze niet langer als de mijne herkende.

Zo samengevat doet het thema enigszins denken aan Bernlefs bekendste roman Hersenschimmen. Maar Onbewaakt ogenblik heeft weinig gemeen met die succesroman uit 1984. Deze roman lijkt meer het resultaat van een wanhopige worsteling het verleden vlak voor de dood nog leven in te blazen. En de truc om de worsteling dan maar als onderwerp te nemen voor een roman, wil hier helaas niet overtuigen.

Bernlefs lezers zullen het definitief zonder zijn memoires moeten doen.  Wat overblijft is een oeuvre dat het waard is om in de herinnering levend gehouden te worden.

 

 

 

Onbewaakt ogenblik
Bernlef
roman
Verschenen bij: Querido
ISBN: 9789021447117
272 pagina's
Prijs: € 12,50

Meer van Machiel Jansen:

26 februari 2014

Zoutloze wansmaak

Over 'En dan komen de foto's' van A.H.J. Dautzenberg
29 januari 2014

Parallellen met een hoofdpersoon 

Over 'Te veel geluk' van Alice Munro

Recent

20 oktober 2017

Soepel een licht vallende poëzie

Over 'Wax Hollandais' van Abdelkader Benali
18 oktober 2017

‘Een luchtig sprookje’

Over 'Waterscheerling' van Rascha Peper
17 oktober 2017

Van poldercrimineel tot godfather in Frankrijk

Over 'Ondijk/Punt' van Barry Smit
16 oktober 2017

Nooit meer los van Indië

Over 'De Tanimbar-legende' van Aya Zikken
13 oktober 2017

Leven zonder moeder

Over 'Het intieme vreemde' van Jente Jong

Verwant

8 januari 2013

Het woord in steen

Over 'Albert Speer, de ruïnebouwer ' van Bernlef
8 januari 2013

Avondwandeling langs verlichte vensters

Over 'Geleende levens' van Bernlef
8 januari 2013

Recensie door: Albert Hogeweij

Over 'De tweede ruimte, over poëzie ' van Bernlef