26 augustus 2016

De luchtvegers – Coco Schrijber

Niet te laat komen voor je eigen leven

Interview door Carolien Lohmeijer

Doesburg. 1936. Gientje Schaaf die zon en liefde is, drentelt door het dorp, op zoek naar de dingen. Ze is zes en het leven is zojuist begonnen. Alles is nieuwer dan nieuw. Het is haar taak te huppelen en haar krullen te laten glanzen. Behalve in bomen klimmen kan ze parlevinken als geen ander (zegt haar moeder, die vol rare uitdrukkingen zit) en soms kan ze in de toekomst kijken.’

Gientje is een vrolijk en ondernemend meisje. Onbevangen. Ze gaat er stiekem vandoor met de verrekijker van haar vader en biecht hem later op: ‘Pap, ik word ontdekkingsreiziger.’ Met een vette knipoog naar zijn vrouw antwoordt hij: ‘Wie kan jou nou tegenhouden?’
Je gaat al snel een beetje van haar houden.

Jaren later is Gientje de moeder van Minnie – Ik ben tegen -Tikker. Minnie is op zoek. Naar een eigen leven, naar een zinvolle bezigheid, en naar warmte. Daarvoor heeft ze antwoorden nodig en tracht ze het waarom van de kille houding van haar moeder te achterhalen. Ze woont al jaren niet meer thuis, maar blijft worstelen met hun onderlinge verhouding. ‘Weg met die moeder in haar kop!’ Als ze elkaar treffen zijn ze beiden (even) van goede wil, maar eindigt het steeds weer ijzingwekkend koud.

Coco Schrijber (1961) is documentairemaakster en schrijfster. Ze ondertekent een van haar mails met ‘Minnie Tikker’. De voor de hand liggende vraag naar het autobiografisch gehalte van De luchtvegers is daarmee beantwoord.

Het is nogal wat, wat er in deze familie allemaal gebeurt. Al snel na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog schieten de Duitsers Gientjes vader dood. Haar moeder raakt daardoor zo van slag dat ze niet meer voor haar kan zorgen en het kleine meisje verhuist naar het klooster van de Zusters van Liefde in Roermond. Daar heerst een onmenselijk en wreed regime en kindermishandeling en -misbruik is aan de orde van de dag.
Gientjes latere echtgenoot Tobias Tikker overleeft de gruwelen van het concentratiekamp. En jaren later worden Minnie en haar broers hard geconfronteerd met de indirecte gevolgen van al die ellende.


Ik kom echt uit zo’n familie’ zegt Coco Schrijber. ‘Al heb ik het verhaal wel naar mijn hand gezet.
Ik wilde geen filmer worden maar schrijfster. Na de film die ik nu aan het afmonteren ben, wil ik full time gaan schrijven. Dit verhaal moest er eerst uit, het gaat over de keuzes die mensen maken, over het leven dat je wilt leiden, en dat wat je laat liggen.
De vraag die mij bezighoudt is: Waarom is het zo moeilijk te leven zoals je wilt? Ieder mens krijgt te maken met obstakels in zijn of haar leven, maar dat je zo ver verwijderd kan raken van wie je ooit was, vind ik schokkend en pijnlijk. En waarom lukt het de één wel, en de ander niet om ondanks ellende en pijn, gelukkig te worden?
Waarom kijken mensen niet elke zoveel jaar naar zichzelf, naar hun leven en stellen ze zich de vraag “Wil ik nog wel het leven leiden dat ik leid?” Alles wat ik doe heeft daar mee te maken. Ook in mijn film Bloody Mondays & Strawberry Pies was dat het onderliggende thema.’

Het boek heeft een duidelijke structuur: de meeste delen zijn geschreven vanuit het perspectief van Gientje of van Minnie. Gientje is in sommige hoofdstukken nog klein, ze begrijpt niet waarom haar moeder haar niet weghaalt bij de nonnen waar ze een rotleven heeft (‘’s Avonds in bed denkt Gientje aan de woorden van zuster Edeltrudis. “God zorgt voor zijn schaapjes op de manier die hem goeddunkt.” Waarom dunkt God het goed om ons hier in dit nare oord te laten wegrotten? Waarom mag ze niet gewoon bij haar moeder zijn?’), in andere hoofdstukken is ze volwassen. Ze heet dan inmiddels Gientje Tikker, en heeft drie kinderen. Haar man Tobias Tikker is de grote steun en toeverlaat van Minnie, haar jongste en enige dochter. Tobias daagt Minnie uit en prijst haar. Gientje bekritiseert haar enkel. Tobias overlijdt jong, als Minnie 10 jaar is. Vanaf dat moment is ze haar anker en de warmte in haar leven kwijt.

Minnie woont antikraak in Amsterdam, is erg met zichzelf bezig en maar weinig met de wereld om haar heen, neemt een houding aan van ‘het kan me allemaal wat’ en heeft een heleboel vragen. Zij snapt vooral niet waarom haar geweldige vader ooit is gevallen voor haar kille moeder.

Een fascinerend personage is Brume, een oudere, wat eigenaardige vrouw, die bij Minnie in huis blijkt te wonen. Brume is belangrijk voor Minnie. Bij haar kan ze terecht als ze dat nodig heeft.
Brume maakt duidelijk dat Minnie het helemaal zelf moet doen, dat ze het heft in eigen hand moet nemen en haar eigen leven moet gaan leiden. Het vertrek van Brume zegt uiteindelijk genoeg.’

Waar zijn de mannen in dit boek? De belangrijkste mannen gaan dood en zijn indirect de aanleiding voor de ellende van Gientje en Minnie.
‘Daar heb ik nog nooit over nagedacht. Maar nee, het kwaad zit bij de vrouwen, die mannen kunnen er niks aan doen. Het zijn de vrouwen in het klooster die het meeste kwaad doen. En Gientje natuurlijk, maar zij heeft een excuus. Voor mij persoonlijk zou het fijn geweest zijn, als mijn moeder een excuus gehad had, een verklaring. Maar zij heeft altijd gezwegen. Ik weet dus niet wat er echt met haar in dat klooster is gebeurd. Dat ze daar gezeten heeft, is wel zeker. Een vriendinnetje hield een dagboek bij. Dat dagboek is authentiek en daar heb ik veel aan gehad.’

Minnie komt er ook niet achter wat er met haar moeder is gebeurd. Pas als zij het bericht krijgt dat haar moeder op sterven ligt, denkt ze eindelijk de juiste vraag gevonden te hebben om haar moeder te doen ontdooien en iets te ontdekken over haar jeugdjaren. Maar ze is te laat. Gientje gaat dood zonder Minnie een antwoord te hebben gegeven. Het enige dat ze haar moeder nog hoort zeggen is: ‘Straks word ik weer een meisje’.
‘Dan vindt Minnie een fotoalbum en ziet tot haar schrik dat ze toch wel op haar moeder lijkt. Ze vraagt zich af of haar moeder ooit wel eens ergens voor geknokt heeft, maar haar moeder heeft zich juist gek geknokt, is ontsnapt uit dat klooster, heeft gerend en gerend!’
‘Ik kwam er achter dat je lang niet alles weet over je ouders.’, zegt Schrijber

Is het in eerste instantie een roman over herinneringen over een tijd, een blije jeugd, een plek, het dagelijks bestaan, maar gaandeweg vormen die herinneringen een verhaal, en vallen er steeds meer stukjes op hun plaats. Het zit boordevol thema’s en gedachten die elk op hun beurt onderwerp van een roman kunnen zijn.
‘Dat klopt, dat hoor ik wel vaker. Ik houd niet van films en boeken waarin maar één thema aangestipt wordt. Zo zit het gewone leven ook niet in elkaar. Het leven gaat niet alleen maar over twee hoofdpersonen, in een leven gebeurt ook alles tegelijkertijd en moet je van alles. Je moet gelukkig worden, werken, kinderen krijgen, succesvol zijn. En dan plots ben je 40-45 jaar, ga je scheiden, word je wakker en realiseer je je dat je je eigen leven had moeten leiden. ‘Er zijn maar een paar dingen belangrijk en dat zijn altijd dezelfde dingen. Een ervan is dat je niet te laat moet komen voor je eigen leven.’

 

De luchtvegersHoe is het nu met je? Voel je wrok?
‘Nee, ik voel geen wrok. Ik heb alles gedaan wat ik kon doen. Dat weet ik en uiteindelijk krijg je dan het inzicht: ik ben er klaar mee. Van die korte tijd met mijn vader heb ik een dosis zelfvertrouwen overgehouden. Hij zei altijd : “Jij kan alles” in tegenstelling tot mijn moeder die altijd zei “Jij kan niks”. Zo ook bij dit boek. Dat moest ik schrijven en ik dacht: “ik kan dit gewoon”.’

Herken je andere Minnies?
‘Jazeker! Zij lachen altijd alles weg, vertellen de meest vreselijke verhalen op een grappige manier, maar dat kan ook niet anders. Dat deed ik ook. Je kan toch niet altijd gaan zitten janken? Anderen konden daar niet goed mee omgaan en boden me dan maar een biertje aan. Waarom zou ik dan mijn hart gaan zitten uitstorten, ik weet toch zèlf hoe het zit? Dan moest ik ook die ander nog gaan zitten troosten en zeggen: “nee hoor, geeft niet, we gaan een biertje drinken”.
Op zo’n moment heb je Brume, iemand die het snapt, echt nodig!’

De luchtvegers is geestig geschreven, met rake zinnen en een enorme vaart. Het onderwerp mag dan een existentiële zoektocht zijn als gevolg van een hoop narigheid en ellende, door het directe taalgebruik, de mooie bewoordingen, en de onderkoelde humor is het een prachtig boek geworden over een geschiedenis die verteld moest worden.

 

 

 

De luchtvegers
Coco Schrijber
Verschenen bij: Uitgeverij Querido
ISBN: 9789021458854
368 pagina's
Prijs: € 19,99

2 reacties

  • Ger van Waegeningh schreef:

    Ja,het is een boek dat me gegrepen heeft,met herkenbare passages.Niet erg gemakkelijk te lezen ,maar op een zekere moment valt alles op zijn plaats. Heel erg bedankt.

  • Fiorella Mori schreef:

    Ingewikkeld maar uitdagend verhaal





 

Meer van :

26 september 2017

Speelse ideeënroman met ongewone kijk op de klimaatverandering 

Over 'Het tegenovergestelde van een mens' van Lieke Marsman
25 september 2017

Een waardig gedragen ongeluk

Over 'Kolonel Chabert' van Honoré de Balzac
24 september 2017

What's in a design

Over 'Kluger Hans' van Redactie o.a. Jonas Vanderschueren, Anton Steen, Dorien De Vylder,

Recent

22 september 2017

Modiano's spel met de lezer

Over 'Trilogie van een beginnend schrijverschap' van Patrick Modiano
21 september 2017

Waar het surrealisme binnen dendert

Over 'Duizend vaders' van Nhung Dam
20 september 2017

In de huid van een leeuwin

Over 'De bekentenis van de leeuwin' van Mia Couto
19 september 2017

Nieuw leven beschreven

Over 'Het groeit! Het leeft!' van Marjolijn van Heemstra
18 september 2017

Dichter van de werkelijkheid

Over 'Ovale dakraam' van Pierre Reverdy

Verwant