21 februari 2017

Het purperen land – Edna Ferber

Nederlands migrantenleven in Amerika

Recensie door Reinier van Houwelingen

De oorspronkelijke titel van Edna Ferbers roman uit 1924 is So Big, verwijzend naar de bijnaam van een van de hoofdpersonen. Een jaar na publicatie won het boek de Pulitzer prijs voor fictie. In het Nederlands werd het aanvankelijk als Moeder’s jongen uitgegeven en nu is er een nieuwe vertaling: Het purperen land. Je zou inmiddels de conclusie kunnen trekken dat de roman het niet moet hebben van een aantrekkelijke titel.

De heruitgave komt niet helemaal uit de lucht vallen, want er zit een flinke Nederlandse tint aan Het purperen land. Het verhaal speelt zich af in Illinois vlak onder Chicago, een streek waar zich in de 19e eeuw Hollandse migranten vestigden. Voor de vrouwelijke hoofdfiguur stond een zekere Antje Paarlberg model. Zij verloor tijdens de oversteek naar de Verenigde Staten haar man maar wist eigenhandig – met haar zes kinderen – een bloeiend boerenbedrijf op te bouwen.

Overleven
Op de eerste bladzijden van Het purperen land worden twee protagonisten geïntroduceerd: Selina Peak, later DeJong, en haar zoon Dirk, bijgenaamd ‘Zogroot’. Nadien wordt een stap teruggegaan in de tijd en volgen we Selina, die de hoofdpersoon van het boek is. Ze droomt als jonge vrouw van een  bruisend leven maar ziet zich, nadat haar vader onverwachts overlijdt, gedwongen lerares te worden op een plattelandsschool. De frêle en frivole Selina – met oog voor het schone – moet zich staande houden te midden van de Amerikaanse akkerbouwers met een migratie achtergrond. Ze huwt de eigenaar van de meest armzalige boerderij van de streek, Pervus DeJong. Samen ploeteren ze jarenlang om het hoofd boven water te houden. Geld voor innovatie van de ouderwetse landbouwmaterialen en -methoden is er niet. Wanneer zoon Dirk geboren wordt is hij meteen de hoop van zijn moeder: hem moet het door haar gedroomde leven ten deel vallen. Na de dood van Pervus weet Selina een lening af te sluiten en zodoende kan ze haar boerenbedrijf verbeteren en winstgevend maken.

Traditionele arbeid en de financiële markt
Dan verschuift de aandacht in het verhaal naar Dirk. Met het geld dat zijn moeder in het zweet des aanschijns heeft verdiend, kan hij architectuur gaan studeren. Uiteindelijk kiest hij echter, tot teleurstelling van Selina, voor de effectenhandel. In financiële zin is zijn nieuwe positie een succes, maar hij wordt geconfronteerd met de vraag of hij op deze manier werkelijk een waardevol leven leidt. Een vraag die vandaag de dag nog actueel is.

Het purperen land schetst het conflict tussen traditionele vormen van arbeid, waarin iets van waarde wordt geproduceerd, en de steeds groter wordende of nieuwe mogelijkheden van de 20e eeuw om geld te verdienen met geld. Het eerste noemen we de reële economie, het tweede valt onder de financiële markten. Selina en Antje Paarlberg staan voor het oorspronkelijke model. Dirk daarentegen is een kind van de moderne tijd. Zijn koosnaam ‘Zogroot’ verwijst naar het gebaar dat hij als peuter maakte om zijn lengte aan te duiden, waarbij hij maximaal de armen spreidde. In de kringen waarin hij op volwassen leeftijd verkeert is the sky the limit (vijf jaar na verschijning van dit boek vindt in 1929 de beurskrach op de beurs van Wallstreet NY plaats). Tot zijn schrik constateert Dirk dan ook dat zijn levenswijze op een bepaalde manier hol is. Tussen zijn grijpende armen bevindt zich louter gebakken lucht en leegte.

Negentiende eeuwse stijl
De tijd die Ferber beschrijft is dus behoorlijk interessant en ze weet de sfeer goed te vangen. Zowel het landleven als het stadsgewoel van Chicago worden opgetekend, diepe armoede en puissante rijkdom passeren de revue. Wel is er daarbij sprake van een wat belerende ondertoon, die meer past bij een roman uit de 19e-eeuw. Sowieso is er in Het purperen land weinig te merken van de vernieuwingsdrang in de literatuur van die tijd. 1925 is bijvoorbeeld het jaar waarin Mrs. Dalloway van Virginia Woolf en Het proces van Franz Kafka werden gepubliceerd. Even daarvoor had Joyce de romanwereld opgeschud, niet veel later zou Faulkner opstaan.

Het purperen land biedt daartegenover een conventioneel verhaal dat op een lineaire, weinig geraffineerde manier wordt verteld. Het ontbreekt de personages aan gelaagdheid en complexiteit. Zo is het zonneklaar dat Selina met Pervus zal huwen wanneer ze hem de eerste keer ziet in de kerk. En wanneer de manier van beschrijven zelf onvoldoende duidelijkheid oplevert, schiet de alwetende verteller te hulp. Ferber lijkt het principe ‘show and tell’ te huldigen:

‘Als men haar zo zag, zou men kunnen denken dat de Selina Peak van de wijnrode kasjmieren japon, het opgewekte gemoed en de ondernemende geest voorgoed verdwenen was. Maar dit alles had standgehouden.’

Vaststaande karakterbeelden
Het boek staat daarnaast vol met archetypische bijfiguren: de zwijgzame Hollandse boer, de onbegrepen kunstenaar, de oppervlakkige ‘nieuwe rijke’. Verder bezondigt de auteur zich aan een techniek die ook in de damesroman veelvuldig wordt ingezet, namelijk het gebruiken van fysionomie om personages te karakteriseren. Degenen voor wie de lezer sympathie moet voelen hebben stralende ogen of een energieke houding, terwijl anderen door hun pafferigheid of onoprechte oogopslag direct afstoten:

‘Dominee Dekker was een steil calvinist van de oude stempel. In de tijd dat New York nog Nieuw Amsterdam heette, was hij de juiste man op de juiste plaats geweest. Maar de tweede en derde generatie Hollanders in High Prairie begonnen te morren onder zijn middeleeuwse regime. Dominee Dekker had staalblauwe ogen en een fanatieke blik.’

Er wordt op deze manier weinig aan de verbeelding overgelaten. Ruimte voor ambiguïteit of interpretatie is er simpelweg niet. Je kan de karakters maar op één manier zien, namelijk zoals de schrijver wil dat je ze ziet.
Deze prijswinnende roman is makkelijk leesbaar, mede dankzij de rechtlijnige vertelstructuur en de expliciete duiding. Het verhaal van een vrouw die haar leven in eigen hand neemt in een tijdsgewricht en omgeving waarin dat bepaald niet gemakkelijk was, spreekt aan. Toch levert Het purperen land  geen echt interessante literatuur op, laat staan tijdloze.

 

 

Het purperen land
Edna Ferber
Vertaling door: Lisette Graswinckel
Verschenen bij: Nieuw Amsterdam
ISBN: 9789046821459
416 pagina's
Prijs: € 19,99

Meer van Reinier van Houwelingen:

16 mei 2017

Moord op de grachtengordel

Over 'Nachtwandeling' van Robbert Welagen
6 april 2017

Roman op routine

Over 'Liefde in Pangea' van Tessa de Loo
23 januari 2017

Het verlangen elders te zijn

Over 'Stromen die de zee niet vinden' van Rob Verschuren

Recent

17 augustus 2017

Gedichten die ook weten te ontroeren

Over 'De wereld onleesbaar' van Jeroen van Kan
11 augustus 2017

Zorgenkind of zondagskind

Over 'Herinneringen in aluminiumfolie' van Jamal Ouariachi
9 augustus 2017

Wachten op Godot aan de Moldau

Over 'Een afgedane zaak' van Patrik Ouredník
7 augustus 2017

Een kanjer

Over 'De tandeloze tijd 6 : Kwaadschiks' van A.F.Th. van der Heijden
4 augustus 2017

Wondranden

Over 'Een tuin in de winter' van Anna Enquist

Verwant