Hettie Marzak
Column

Woorden als wapen

In de concertzaal die ik bezocht werd een eerbetoon gebracht aan Mikis Theodorakis (1925-2021), de grote Griekse componist, politicus en verzetsheld. Toen in 1967 de tanks door Athene rolden en duizenden mensen opgepakt werden onder het kolonelsregime, werd ook Theodorakis gevangengenomen en verbannen. Zijn muziek werd verboden, maar de Grieken bewaarden die in hun hart. Zijn liederen gaven de mensen een gevoel van eendracht en hoop en het vermogen om zich te blijven verzetten vanuit een onverwoestbare drang naar vrijheid. In 1973 wist Griekenland zich dan ook te bevrijden van de dictatuur.

Voor deze gelegenheid was het podium van de zaal omgevormd tot het decor van een Griekse taverna: de achterwand was een groot filmdoek, waarop het interieur van de taverna levensgroot werd geprojecteerd, wat de indruk wekte alsof wij, de concertbezoekers, daar aan een tafeltje zaten. Een groep van negen muzikanten speelde op het podium ervoor de liederen van Theodorakis die het publiek en ik zo vaak gehoord hadden dat we ze konden meezingen, al kenden we geen Grieks: liederen die spraken van hartstochtelijk verlangen en passie, van moedig verzet, die de onderdrukten een hart onder de riem staken. Poëzie die uiteindelijk machtiger was gebleken dan tanks.

Aan de muur van de taverna waren ingelijste foto’s opgehangen, portretten van voorouders en andere afbeeldingen. Af en toe werd er tijdens het concert ingezoomd op zo’n foto en dan begon het beeld te bewegen: een interview met Theodorakis ten tijde van zijn verbanning, waarin hij zich beklaagde over het feit dat ‘Niemand regeert, maar iedereen gehoorzaamt’ en een opname uit 2017 waarin hij als 92-jarige vanuit een rolstoel voor de laatste keer zijn beroemde lied Sto perigiali to kryfo (Aan het verborgen strand) dirigeert en daarna een hand voor zijn gezicht slaat en huilt.

Ik moest tot het einde van het concert wachten op het lied dat ik nooit zonder ontroering kan horen: het is het laatste van Achttien liedjes voor een bitter vaderland, van de Griekse dichter Yannis Ritsos. In ballingschap op het eiland Jaros schreef hij in 1973 op verzoek van Theodorakis, die er de muziek bij schreef, deze achttien gedichten in de vorm van eenvoudige volksliederen, waarvan het voorlaatste in de vertaling van Frans van Hasselt luidt:

‘Hier zwijgen de vogels, hier zwijgen de klokken,

Hier zwijgt de bittere Griek samen met zijn doden

Aan de steen van de stilte scherpt hij zijn klauwen

Alleen, zonder hulp, belooft hij zich de vrijheid’

Het lied ging vloeiend over in het allerlaatste:

‘Huil niet om de Griek als hij zich buigt

met een mes in het lijf en een strop om de nek

Kijk, hij springt alweer op, put kracht uit zijn woede

en spietst het monster met de harpoen van de zon’

De laatste twee versregels werden zeven maal herhaald in een steeds hartstochtelijker ritme en een aanzwellend volume, tot de zaal leek te exploderen van het geluid.

Op de muur van de taverna werd daarbij een afbeelding geprojecteerd die ogenschijnlijk niets, maar in werkelijkheid alles te maken had met verzet tegen onderdrukkers en woorden als wapens: de Palestijnse vlag. Daarvoor heb ik nog het hardste geklapt.

Uit: Yannis Ritsos Romiosýni en 18 kleine liederen van het bitter vaderland, Kortrijk, Point nr. 38, tweetalige uitgave Grieks-Nederlands, 2000, vertaald door Guido Demoen en Maria Koukoulomati.

Hettie Marzak schrijft over poëzie en is poëzierecensent.

Columns